Αναζητώντας {LF}τον χαμένο χρόνο της καραντίνας

«Για χρόνια πλάγιαζα νωρίς…». Η πρώτη φορά που διάβασα το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» ήταν το 1991-1992, στον πρώτο μου χρόνο ως μεταπτυχιακός φοιτητής της Αστροφυσικής στο Λονδίνο. Ημουν νέος, μόνος, ανώριμος και (φυσικά) ερωτευμένος. Θυμάμαι να βγάζω το μικρό τομίδιο μες στο τρένο από το Χίθροου, όπου μόλις είχα αποχαιρετήσει την τότε σύντροφό μου, και να διαβάζω τη μετάφραση – απόδοση του Σκοτ Μονκρίφ για τον «Ερωτα του Σουάν».

Εναν χρόνο αργότερα, το 1993, στο πρώτο μου ταξίδι στο Παρίσι – που έγινε με σκοπό να δω την περίφημη έκθεση της συλλογής Μπαρνς στο Μουσείο Ορσέ – ανηφόρισα προς το κοιμητήριο Περ-Λασέζ ψάχνοντας τον τάφο του Προυστ σε ένα προσκύνημα, το οποίο, ομολογώ, ένιωσα πως έπρεπε να κάνω – και που δεν έχω νιώσει για κανέναν άλλο συγγραφέα. Επάνω στη μαρμάρινη πλάκα του τάφου του βρίσκονταν λίγα ξεραμένα λουλούδια και λίγα βότσαλα. Εψαξα τις τσέπες μου και βρήκα ένα φαγωμένο μολύβι που το ακούμπησα στα πόδια του. Με την ινσταμάτικ κάμερα της εποχής τράβηξα μια φωτογραφία για να απαθανατίσω τη στιγμή. Το φιλμ δεν εμφανίστηκε ποτέ και η φωτογραφία έμεινε σαν τμήμα της ανάμνησης. Ισως και καλύτερα.

Τριάντα χρόνια μετά, στην αρχή της δεύτερης καραντίνας, ως εντελώς διαφορετικός άνθρωπος – πενήντα χρονών, με έναν γιο στην εφηβεία, κλεισμένος στην καθημερινότητα, μα ευτυχώς ακόμη με τη δυνατότητα να είμαι ερωτευμένος -, αποφασίζω να ξαναδιαβάσω τον Προυστ, στα ελληνικά αυτή τη φορά και σε συνθήκες που δεν θα μπορούσαν να είναι πιο διαφορετικές από εκείνες της πρώτης φοράς.

Δύο μήνες και επτά τόμους αργότερα, βρίσκω τον εαυτό μου ευτυχή που έτυχε να κάνω αυτή την επιλογή προσπερνώντας την προσωπική φοβία στο να αντιμετωπίσω ξανά αυτό το κείμενο. Οι άνθρωποι αλλάζουν και μαζί τους αλλάζουν και τα κείμενα που διαβάσαμε ως έφηβοι ή ως νεαροί άνδρες. Η φοβία στον Προυστ επικεντρωνόταν στο ότι θα έχανα την αθωότητα εκείνης της πρώτης ανάγνωσης με μια καινούργια κυνική, αναλυτική και ίσως περισσότερο επιφανειακή και διεισδυτική από την πρώτη. Ευτυχώς, είχα τόσο λάθος.

Λογοτεχνικά μυαλά πολύ πιο μεγάλα από το δικό μου έχουν γράψει διεξοδικές αναλύσεις για το έργο του Προυστ και δεν θα τολμούσα καν να γράψω κάτι που θα ανήκε στη συνομοταξία της κριτικής για ένα αναμφισβήτητο λογοτεχνικό αριστούργημα (για μια αρχή στην ανάλυση θα πρότεινα τα κεφάλαια από τον «Δυτικό Κανόνα» του Χάρολντ Μπλουμ). Θα ‘θελα όμως να σημειώσω λίγες σκέψεις μου για την εμπειρία της ανάγνωσης του «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο», η οποία δεν ανήκει στους κοινούς κανόνες ανάγνωσης. Πιστεύω πως πέρα από το ότι το διαβάζουμε «γιατί είναι εκεί» – όπως είχε πει ο Τζορτζ Μάλορι για το Εβερεστ, και υπό κάποιες οπτικές γωνίες το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» είναι ένα λογοτεχνικό Εβερεστ -, εκατό χρόνια μετά, υπάρχουν ζωντανοί λόγοι για να το διαβάσει κάποιος.

Αναπόσπαστο χαρακτηριστικό της τέχνης του συγγραφέα είναι η συλλογή εικόνων, φράσεων, σχέσεων, χαρακτήρων που κάτω απ’ την κατάλληλη επεξεργασία θα αποδώσουν το τελικό έργο. Παρθενογένεση δεν υπάρχει πουθενά στην τέχνη στον 20ό αιώνα, και η συνοχή αυτή του πρωτογενούς υλικού μπορεί να είναι κάποιες φορές τόσο εμφανής όσο και κρυμμένη. Η συλλογή αυτή στον «Χαμένο χρόνο» είναι πολλαπλή και πολυεπίπεδη και δημιουργεί ένα σύμπαν δομημένο από μια πληθώρα χαρακτήρων της Μπελ Επόκ, το οποίο τελικά δεν περιγράφεται εύκολα. Είναι όμως ένα σύμπαν πλήρες, υπακούοντας στους δικούς του νόμους που ανακαλύπτεις σταδιακά καθώς εμβαθύνεις στην ανάγνωση. Η περιέργεια κατ’ αρχάς, η συμπάθεια αργότερα, η λατρεία στη γλώσσα του Προυστ, που κατακτιέται περισσότερο παρά απολαμβάνεται, οδηγούν τον αναγνώστη όλο και βαθύτερα, σ’ έναν κόσμο στον οποίο «you can check out anytime you like, but you can never leave» («μπορείς να κάνεις τσεκ άουτ ό,τι ώρα θες, αλλά να φύγεις δεν μπορείς ποτέ»), όπως λέει το θρυλικό τραγούδι των Eagles «Hotel California». Είναι αδύνατο μετά τα πρώτα ένα – δύο βιβλία να δεις τον κόσμο όπως ήταν πριν – τον δικό σου κόσμο, αυτόν τον τόσο πεζό και καθημερινό κόσμο, ύστερα από το άγγιγμα της μαγείας της περιγραφής, της γλώσσας, της ενσυναίσθησης του Προυστ. Δεν υπάρχει σχεδόν τίποτε που να μην επηρεάζεται από αυτό: όλες οι αισθήσεις σου βρίσκονται σε εγρήγορση, όλα που προσπερνάς δίπλα σου από ετερόφωτα αντικείμενα γίνονται αυτόφωτα, αναδίνοντας ένα δικό τους άρωμα, από το οποίο δεν μπορείς να ξεφύγεις.

Πολλαπλοί κόσμοι

Θυμάστε στην ταινία «Ονειρα» του Ακίρα Κουροσάβα τον ζωγράφο που ξαφνικά βρίσκεται μες στο πλαίσιο των έργων του Βαν Γκογκ; Αντίστοιχα και αντίστροφα όμως, ο Προυστ οδηγεί τον υπόλοιπο κόσμο να αποκτά ένα διαφορετικό νόημα, μόνο και μόνο επειδή πέρασε σαν από ένα φίλτρο του Ινσταγκραμ που άλλαξε την όψη, τον ήχο, την οσμή και την αίσθησή του. Ομως τα πράγματα δεν σταματούν εκεί. Ο Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν είχε γράψει στο «Tractatus Logico-Philosophicus» («Λογικο-Φιλοσοφική Πραγματεία») πως ο κόσμος ενός χαρούμενου ανθρώπου είναι εντελώς διαφορετικός από τον κόσμο ενός λυπημένου και με τον ίδιο τρόπο ο κόσμος ενός αναγνώστη που έχει λάβει το χρίσμα του Προυστ αποκτά διαφορετική αξία και αναπτύσσεται σαν καλλιτεχνικό αποτέλεσμα χωρίς ανάγκη δημιουργού. Ακριβώς όπως οι ψυχεδελικές παραισθήσεις που προκαλούνται από το LSD εντείνουν τις αισθήσεις με τρόπο που διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο, αντίστοιχα και οι παραισθησιογόνες αναγνώσεις του Προυστ οδηγούν σε πολλαπλά σύμπαντα τόσο όμοια μεταξύ τους όσο και διαφορετικά.

Ο Β.Γκ. Ζέμπαλντ σε μια συνέντευξή του τη δεκαετία του 1990 δήλωσε πως μόνο δύο πράγματα μας δίνουν ελπίδα στη ζωή: οι συμπτώσεις, αυτές οι απίθανες αλληλοεπικαλύψεις της ζωής μας με τις ζωές κάποιων άλλων, και τα πετυχημένα έργα τέχνης. Αν και καταθλιπτική ως αίσθηση η θέση αυτή, δίνει ακόμα πιο εξέχουσα θέση στην ανάγνωση του Προυστ υπό το πρίσμα αυτής της ελπίδας. Ο ίδιος ο Προυστ στον – τελικά – «Ανακτημένο χρόνο» γράφει πως «η αληθινή ζωή, που επιτέλους ανακαλύφθηκε και φωτίστηκε, ως εκ τούτου η μόνη ζωή που έχει πραγματικά βιωθεί, είναι η λογοτεχνία». Αν μη τι άλλο, αυτός είναι τελικά ο σκοπός και το νόημα της λογοτεχνίας. Να αποτυπώσει τη μόνη ζωή που έχει πραγματικά βιωθεί στο σύμπαν της κλειστής σελίδας, αλλά ταυτόχρονα να μεταλλάξει την καθημερινότητα με αυτό το πλέγμα συμπτώσεων που την καλύπτει σε ένα ουσιαστικό έργο τέχνης που ανήκει σε όλες τις αισθήσεις.

Διαβάζοντας το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο», έγκλειστος στην καραντίνα, υποκείμενος στην ψυχολογική πίεση του εγκαθιδρυματισμού, της άγνοιας και του φόβου για το αύριο, ομολογώ ότι βρήκα μια ψυχολογική διέξοδο που δεν πίστευα πως θα έβρισκα ξεκινώντας το βιβλίο. Τριάντα χρόνια αργότερα, μετά την πρώτη ανάγνωση, βρήκα ένα βιβλίο που ταίριαζε σαν γάντι στην ιδιοσυγκρασία μου ως αναγνώστη και ως συγγραφέα, ενώ παράλληλα με καθησύχασε για το γεγονός ότι μπορώ ακόμη να αντιμετωπίζω τον κόσμο γύρω μου σαν ένα ζωντανό έργο τέχνης. Μπορεί ο Αλέν ντε Μποτόν να έχει γράψει ένα βιβλίο – που δεν έχω διαβάσει – για το πώς ο Προυστ μπορεί να αλλάξει τη ζωή σου, μα το σίγουρο είναι πως δεν θα μπορούσε να φανταστεί πόσο μπορεί να αλλάξει ο κόσμος ενός έγκλειστου διαβάζοντάς τον. Είναι ίσως ειρωνικό πως ο Παύλος Ζάννας, που ξεκίνησε την ελληνική μετάφραση κάτω από προτροπή του Στρατή Τσίρκα, το έκανε μέσα από τις φυλακές της Αίγινας.

Υστερόγραφο

Το βιβλίο ύστερα από ένα αριστούργημα όπως το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» είναι πάντα ένα πρόβλημα. Λίγα βιβλία μπορούν να αντέξουν την αναπόφευκτη σύγκριση με το προηγούμενο βιβλίο και ακόμη λιγότερα μπορούν να σταθούν στο ύψος του. Επέλεξα γι’ αυτήν τη συνέχεια τον «Ανδρα με κόκκινο μανδύα» του Τζούλιαν Μπαρνς. Οπως είχα γράψει στο παρελθόν («Βιβλιοδρόμιο», 5/5/18), πρόκειται για έναν χαμαιλέοντα της γραφής αλλά και της ψυχής που καταφέρνει με ζηλευτό τρόπο να συνδυάσει τη βικτωριανή καθαρότητα της γραφής με τη μοντέρνα αγάπη για την πολυπλοκότητα. Ο «Ανδρας με κόκκινο μανδύα» λειτούργησε σαν μια συνέχεια του «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» μια που ένας από τους τρεις κύριους ήρωές του είναι ένα πρόσωπο που ανήκει στο βιβλίο του Προυστ. Αν και οι ομοιότητες τελειώνουν εδώ, η αποκλιμάκωση από τον Προυστ σ’ αυτό το υβριδικό μυθιστόρημα πραγματικότητας και μυθοπλασίας ήταν ιδανική. Ο Μπαρνς λειτουργεί στο πλαίσιο της εποχής που φαίνεται να τον ενδιαφέρει περισσότερο από τις άλλες – το αριστουργηματικό «Αρθουρ και Τζορτζ» ανήκει στην ίδια περίοδο, ενώ το «Ενα κάποιο τέλος» δανείζεται από την αίγλη και τη δυναμική του Χένρι Τζέιμς. Στο πλαίσιο του «Ανδρα με κόκκινο μανδύα» ο Μπαρνς ζυγίζει τα όρια του μύθου κόντρα στα πραγματικά γεγονότα της Μπελ Επόκ, δημιουργώντας ένα χαρισματικό έργο που ακροβατεί ανάμεσα στη λογοτεχνία του Προυστ και στη ζοφερή πραγματικότητα ενός βιβλίου του Ζέμπαλντ. Ακριβώς όπως η λογοτεχνία και η ανάγνωση δεν είναι ίδιες στη μετά Προυστ εποχή, φαίνεται πως η λογοτεχνία μετά τον Ζέμπαλντ έχει διαβρωθεί από την έντονη επιρροή του. Ο Μπαρνς όμως δεν γράφει σαν Ζέμπαλντ και δεν γράφει σαν Προυστ. Γράφει καθαρά σαν Μπαρνς, έχοντας δημιουργήσει εδώ και χρόνια και πολλά βιβλία με το δικό του λογοτεχνικό πρόσωπο, και ακριβώς αυτό είναι που τον κάνει να ξεχωρίζει. Υπό μια έννοια ο «Ανδρας με κόκκινο μανδύα» είναι ένα έργο που το περιμέναμε από τον Μπαρνς και φαίνεται πως με αυτό το βιβλίο κλείνει έναν κύκλο με την ακρίβεια και τη λεπτομέρεια ενός σχοινοβάτη που ακροβατεί ανάμεσα στον μύθο και στην ιστορία. Οπως ισχύει με όλα τα τελευταία βιβλία του Μπαρνς, καταφέρνει να κρατά αυτή την ισορροπία αριστουργηματικά.

Ο Βασίλειος Δρόλιας είναι αστροφυσικός και συγγραφέας. Το νέο του βιβλίο με τίτλο «Ταξίδια με λάθος ανθρώπους» είναι υπό έκδοση

Marcel Proust
Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο
Μτφ. Παύλος Α. Ζάννας, Παναγιώτης Πούλος
Επτά τόμοι
Εκδ. Βιβλιοπωλείον
της Εστίας
2001-2018