Δημ. Βυζάντιος, Μ. Χουρμούζης

Η κυρίως Ελλάδα, εκτός από κάποια νησιά του Αιγαίου, την Κρήτη και τα Επτάνησα, εξόρισε το θέατρο για πολλούς και διάφορους ιστορικούς λόγους: και την απέχθεια της Ορθοδοξίας προς τη μίμηση πράξεως που υπάκουσε στη Γραφική απαγόρευση: «ου ποιήσεις σεαυτώ είδωλον, ουδέ παντός ομοίωμα», την εξορία του θεάτρου από το Ισλάμ κατά την τουρκική επικράτηση, αλλά και την απομάκρυνση της πνευματικής ζωής, την ίδια εποχή, από την ευρωπαϊκή Αναγέννηση και αργότερα από τον Διαφωτισμό που ανέδειξαν το θέατρο ως κατεξοχήν λαϊκής ευωχίας τέχνη. Μόνον ο Καραγκιόζης γαλούχησε τους λαούς των Βαλκανίων, αφού ερχόταν από τις μυστικές θρησκευτικές μουσουλμανικές εταιρείες της Ανατολής και στην Ελλάδα εξελληνίστηκε σε λαϊκή φιγούρα (Σιορ Διονύσιος, Μπαρμπα-Γιώργος, Σταύρακας κ.λπ.) και αυτό τα τελευταία έτη πριν από την Επανάσταση. Και το παράδοξο: ενώ η Αθήνα και η Πάτρα αγνοούσαν το θέατρο, αυτό ευδοκιμούσε στην Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη, αφού, λόγω της πολυεθνικής τους σύνθεσης, μετακαλούσαν θιάσους, κυρίως γαλλικούς (εξάλλου, τα γαλλικά ήταν και η γλώσσα των αστών αυτών των πόλεων) και χαίρονταν τα ευρωπαϊκά ρομαντικά, την εποχή εκείνη, δράματα, αλλά και τις κωμωδίες ηθών.

Δεν είναι, λοιπόν, παράξενο πως οι πρώτοι θεατρικοί συγγραφείς, μετά την Επανάσταση, εγκαινιάζουν την ιστορία του ελληνικού θεάτρου της Κεντρικής Ελλάδας. Σπεύδω, πάντως, να πω πως το θέατρο, και μάλιστα με ελληνική παραγωγή, ήκμασε και στις παραδουνάβιες χώρες (κυρίως στη Ρουμανία), λόγω της διασποράς, κυρίως ελλήνων εμπόρων και αστών. Είναι γνωστό, εξάλλου, πως και ο Ρήγας Βελεστινλής μετέφρασε και διασκεύασε στα ελληνικά έργο του Διαφωτισμού («Τα Ολύμπια», που κι αυτό το ανέβασε ο Ευαγγελάτος).

Ετσι έμελλε το θέατρο να το γνωρίσουν οι Ελληνες της Κεντρικής Ελλάδας και των ελεύθερων περιοχών (ως το 1890 η Ελλάδα τελείωνε στον Δομοκό) από Ελληνες της διασποράς. Και οι δύο διαφωτισμένοι συγγραφείς, με τους οποίους θα ασχοληθούμε σήμερα, ήταν Κωνσταντινουπολίτες και οι δύο αγωνίστηκαν ως νεαρά παιδιά κατά την Επανάσταση και οι δύο, μετά την επικράτηση της Επανάστασης, υπηρέτησαν σε δημόσιες θέσεις.

Ο Δημήτριος Χατζηασλάνης, που έγινε γνωστός, λόγω καταγωγής, με το όνομα Βυζάντιος (1790-1853), χρημάτισε διερμηνέας του Μπέη της Τύνιδας και αργότερα, κατά τη διάρκεια της Επανάστασης, γραμματέας της Πελοποννησιακής Γερουσίας. Σταδιοδρόμησε και ως αγιογράφος (είναι αυτός που ζωγράφισε την οροφή του Αγίου Ανδρέα στην Πάτρα).

Ο Βυζάντιος μας χάρισε μια κωμωδία που νομίζω πως είναι το πιο πολυπαιγμένο έργο του θεάτρου μας (έγινε και κινηματογραφικό). Είναι η περίφημη «Βαβυλωνία», μια σάτιρα ξεκαρδιστική της Ελλάδος την ημέρα που φτάνει στο Ναύπλιο σε έναν καφενέ το μήνυμα της Ναυμαχίας του Ναυαρίνου. Θαμώνες του καφενέ Ελληνες λαλούντες όλες τις τοπικές διαλέκτους της τότε ελληνικής επικράτειας: ρουμελιώτικα, ζακυνθινά, πελοποννησιακά, ανατολίτικα, αρβανίτικα και λόγια καθαρεύουσα. Εχω κι άλλοτε τολμήσει να γράψω πως, εκτός από την έξοχη εκμετάλλευση των ντοπιολαλιών που φτάνει έως την άκρα παρεξήγηση, το έργο που θέσει, νομίζω, είναι άκρως αντιδραστικό, αφού ως λύση του πολυφωνικού αδιεξόδου προτείνει την «νέα κοινή», την καθαρεύουσα, που όντως επικράτησε και είδαμε τα χαΐρια της. Ο Βυζάντιος αντιλήφθηκε πως το θέατρο είναι ο λαϊκός δάσκαλος και μια κοινωνία που είχε 90% γυναίκες αναλφάβητες και 60% άντρες. Ετσι, μέσω του θεάτρου, σατίρισε τα κοινωνικά φαινόμενα της εποχής μετά την Επανάσταση: στο έργο του «Ο Σινάνης» ο πλούσιος της διασποράς, γέρος πια, γυρίζει στην πατρίδα και αναζητά σχεδόν έφηβη, φτωχή νύφη, η «Γυναικοκρατία» είναι μια μίμηση θέματος από τις «Εκκλησιάζουσες» του Αριστοφάνη και ο λοιμαιώνας της εποχής, ο πολιτικός «Κόλαξ» (1856), όταν πια η Ελλάδα είχε ξένο Βασιλιά! Ανεξάρτητα από τις όποιες αντιρρήσεις για τον σκοπό που υπηρετεί το θέατρο, ο Βυζάντιος με τη «Βαβυλωνία» (1836) εγκαινιάζει το αστικό και μικροαστικό θέατρο της χώρας.

Ενας άλλος, σημαντικότερος, κατά τη γνώμη μου, αγωνιστής της Επανάστασης και, συνάμα, διαφωτιστής κωμωδιογράφος είναι ο Μ. (Μιχαήλ ή Μιλτιάδης) (Τριανταφύλλου) Χουρμούζης (1804-1882). Γεννήθηκε στην Πόλη και μόλις 10 ετών κατέβηκε στην επαναστατημένη κυρίως Ελλάδα και πολέμησε για την ανεξάρτητη κρατική της υπόσταση. Πολέμησε στη Ρούμελη, στην Πελοπόννησο και, μετά το τέλος της Επανάστασης, γύρισε στον στρατό, έφτασε στον βαθμό του Συνταγματάρχη και διέπρεψε ως μέγας συντελεστής της εξάλειψης της ληστείας στις παρυφές του τότε Κράτους, στον Δομοκό και στις Σοφάδες. Λόγω της προσφοράς του τιμήθηκε από τον τοπικό πληθυσμό και το 1851 και 1856 εξελέγη βουλευτής. Επεσε θύμα δολοφονικής επίθεσης έξω από τη Βουλή (τον αναφέρει ο Μακρυγιάννης στα «Απομνημονεύματά» του με θαυμασμό) από έναν χαρτοπαίκτη, όταν ο Χουρμούζης είχε εισηγηθεί στη Βουλή την κατάργηση των χαρτοπαικτικών λεσχών. Λόγω των συνεχών απειλών της ζωής του, ο Χουρμούζης (ντρέπομαι που το γράφω), για να σωθεί, επέστρεψε στην… Πόλη, όπου συνέχισε το συγγραφικό του έργο και εξέδωσε και εφημερίδα, την «Αρμονία», με τα προβλήματα του ελληνισμού στη σουλτανική επικράτεια.

Η προσφορά του, όμως, στον θεατρικό, κυρίως, πολιτισμό είναι και η σημαντικότερη. Εγραψε, χωρίς να τα δει να παιχθούν ποτέ, λόγω της ενοχλητικής παρουσίας του στον τόπο (!), κωμωδίες που σχεδόν συστηματικά σατιρίζουν όλα τα εθνικά, βασικά, ελαττώματα, πολλά αρχαιόθεν, αλλά, κυρίως, τα αποκτηθέντα στους αιώνες της δουλείας. Μόνο ένα έργο του παίχθηκε από έναν άλλον (θα γράψω σε προσεχές άρθρο) κυνηγημένο λόγιο και δημοσιογράφο, τον Σοφοκλή Καρύδη, που με θίασο ανέβαζε έργα του και ανάμεσά τους την έξοχη διασκευή του Χουρμούζη στον «Πλούτο» του Αριστοφάνη. Επειδή για λόγους, όπως ανέλυσα, αυτονόητους ο Χουρμούζης έκρυβε τις δράσεις του, η μετάφραση – διασκευή στα καθ’ ημάς (ο «Πλούτος» διαδραματίζεται στην Αθήνα του 1868) τυπώθηκε ανωνύμως. Ετσι, ως ανώνυμο λαϊκό έργο, το ανέβασε και ο Κουν, πρώτος αυτός με τον θίασο των μαθητών του Κολλεγίου Αθηνών και αργότερα (1936) από τον επαγγελματικό του θίασο, τη «Λαϊκή Σκηνή».

Τον αυθεντικό, σατιρικό Χουρμούζη, όμως, τον γνωρίζουμε σκηνικά το 1970 (!). Οταν τον ανακαλύπτουμε, ο αείμνηστος ηθοποιός και εκδότης («Κείμενα») Φίλιππος Βλάχος και η ταπεινότης μου σε παλαιοβιβλιοπωλείο της οδού Ηφαίστου και έτσι μαθητές του Κολλεγίου Αθηνών σύχναζαν στο πλυσταριό της ταράτσας της οδού Εμμανουήλ Μπενάκη, όπου τα γραφεία των «Κειμένων», και το ανέβασαν στο Ψυχικό, εγκαινιάζοντας μια ένδοξη για τον Χουρμούζη συγγραφική αναγνώριση. Θυμάμαι πως στην πρεμιέρα του «Τυχοδιώκτη» στο Κολλέγιο είχε προσκληθεί και ο δάσκαλός μας, ιστορικός του ελληνικού θεάτρου Γιάννης Σιδέρης. Οταν τέλειωσε η παράσταση, στα σκαλιά του θεάτρου του Κολλεγίου, κρατώντας με για να κατέβει (λίγο καιρό μετά απεδήμησε) μου είπε: «Θα με συγχωρέσει η νέα πνευματική γενιά που δεν ανακάλυψα και δεν περιέλαβα στην “Ιστορία” μου τον Χουρμούζη»;

Ο «Λεπρέντης» (1836) έχει περίπου το ίδιο θέμα με την κωμωδία του Βυζάντιου «Σινάνης». Ηταν η εποχή που με τη δημιουργία των συνθηκών μετά την Επανάσταση γύριζαν οι πλούσιοι ομογενείς στην πατρίδα, ψάχνοντας για νύφη! Ο Λεπρέντης, μολιερίζοντας, ήταν και φιλάργυρος! Ο «Τυχοδιώκτης» είναι ο Ελληνας του εξωτερικού που έρχονταν στην Νέα Ελλάδα και με χίλια μέσα, μαζί με τους απατεώνες Βαυαρούς, εκμεταλλεύονται τις ανάγκες των φτωχών κατοίκων, κυρίως της νέας πρωτεύουσας, Αθήνας.

Η κωμωδία «Ο Υπάλληλος» είναι μια έξοχη σάτιρα του δημοσίου λειτουργού που εκμεταλλεύεται τη θέση του, πολύ πριν δημιουργηθεί Κράτος! Το αριστούργημα του Χουρμούζη είναι «Ο Χαρτοπαίκτης», όπου το πάθος του κέρδους με τις απάτες της τράπουλας διεκδικούν υπουργοί, στρατηγοί και δεσποτάδες, γδύνοντας αφελείς, αστούς λεφτάδες!

Ο Χουρμούζης, και στην εγκατάστασή του στην Πόλη, έγραψε τον «Μαλακώφ» (σάτιρα της εισαγόμενης μόδας από το Παρίσι – το Μαλακώφ ήταν η γειτονιά των μόδιστρων). Ο «Οψίπλουτος», ο «Τσαρλατάνος» (ή «Αυτεπάγγελτος γιατρός») είναι μολιερικές ελληνοποιήσεις.