Η ενόρμηση της ζωής

Σε ένα γράμμα του της 4ης Μαΐου 1936, ο Γιόζεφ Ροτ ανακοίνωνε στον φίλο του Στέφαν Τσβάιχ την απόφασή του να παραιτηθεί από τη συγγραφή ενός πολυσέλιδου, κατά την επιθυμία του, μυθιστορήματος υπό τον τίτλο «Φράουλες». Θα ήταν αφιερωμένο στα παιδικά του χρόνια και στη Γαλικία, έσχατο ανατολικό όριο της ανύπαρκτης πια Αυτοκρατορίας των Αψβούργων, πατρίδα του Εβραϊσμού της Ανατολικής Ευρώπης, τόπο γέννησής του. Αυτό το θέμα ιστορικής ταυτότητας υπάρχει διάχυτο στο ανάπτυγμα άλλων έργων του, δεν ανταποκρινόταν όμως εκείνη τη στιγμή στη ζωτική σπουδαιότητα που απέδιδε ο συγγραφέας στην επιστροφή στους τόπους και στα πρόσωπα των παιδικών του χρόνων, αφανισμένα από τον Μεγάλο Πόλεμο. Θα πρέπει να ένιωθε την ανάγκη να βγάλει από πάνω του την αναπηρία της απώλειας του πρώιμου βίου του. «Η πιο δυνατή εμπειρία μου», έγραφε, «ήταν ο πόλεμος και η καταστροφή της πατρίδας μου, της μόνης που είχα ποτέ, της Διπλής Αυστρο-Ουγγρικής Μοναρχίας».

Είχε υπολογίσει πως χρειαζόταν παραπάνω από ένα χρόνο αδιάκοπης εργασίας για να ολοκληρώσει αυτό το έργο του. «Νιώθω ακόμα την έντονη, τη ζωτική ανάγκη να γράψω τις “Φράουλες”, δεν μπορώ να πεθάνω με τόσο θλιβερό και αξιολύπητο τρόπο», υπογράμμιζε σε άλλη επιστολή του ίδιου μήνα στον Τσβάιχ. Ας υποψιαστούμε πως σκόπευε να αναζητήσει τον χαμένο χρόνο, όχι για να τον ξαναβρεί, αλλά για να μειώσει τη χασούρα που προκαλούσε η απομάκρυνση από τον χορό των ωρών της νεότητάς του. Πιεζόμενος όμως από τον ολλανδό εκδότη του και αντιμετωπίζοντας χρόνιες οικονομικές δυσχέρειες, δουλεύοντας τρία νέα αφηγήματα για άμεση παράδοση, λες και έτσι υψωνόταν ένα ανυπέρβλητο εμπόδιο, εγκατέλειψε τις «Φράουλες».

Εγραψε πάντως ένα πρώτο αχρονολόγητο σχεδίασμα που είχε πέσει στην αφάνεια, επειδή θεωρήθηκε ατελές (αποτελείται από ένα «σώμα», από το οποίο λείπει μία σελίδα, συνοδευόμενο όμως από δύο σύντομες μερικώς διαφοροποιημένες και σχετικώς παράπλευρες προσθήκες). Το 1974, ο Ντέιβιντ Μπρόνσεν, πρώτος βιογράφος του Ροτ, ανακάλυψε και δημοσίευσε το χειρόγραφο. Σεβόμενοι τη μυθολογία η οποία συνοδεύει τον βίο ενός σπουδαίου λογοτέχνη, πιστεύουμε ότι το χειρόγραφο βρέθηκε σε ένα απλό ξύλινο κουτί, όμοιο με αυτά που ήταν σε χρήση τότε για τη μεταφορά αβγών ή μήλων, προστατευόμενο από ένα λουκέτο «της πλάκας». Στο ίδιο κουτί, ο Ροτ σώριαζε τα ελάχιστα προσωπικά του αντικείμενα, τα «φυλαχτά» του, μαζί με ένα προσευχητάρι, «άγια» δώρα, όπως έλεγε, από τη μητέρα του, τα οποία δεν αποχωριζόταν ποτέ, πηγαίνοντας σε δημοσιογραφικές αποστολές από τη μία χώρα στην άλλη επί μία εικοσαετία, κερδίζοντας έτσι τα προς το ζην, ξοδεύοντας τις πλουσιοπάροχες αμοιβές του τόσο γρήγορα όσο τις ενεθυλάκωνε.

Αυτό το σχεδίασμα είναι ένα σύντομο υπέρλαμπρο ανάπτυγμα λόγου, ένα λογοτεχνικό vivace, του οποίου το θέμα, τέσσερις μόλις σελίδες μετά την αρχή του κειμένου, όταν το γυμνώσουμε από παρένθετες φράσεις, λαβαίνει το εξής ηχόχρωμα: «Περιμέναμε ως τον Μάιο. Τότε μαζεύαμε τις φράουλες… Αυτή ήταν η μέρα που περιμέναμε. Η μέρα που οι φράουλες θα ήταν ώριμες… Εδώ έβγαιναν οι ωραιότερες φράουλες… Ολοι μάζευαν φράουλες και ας απαγορευόταν. Ο δασοφύλακας έπαιρνε τα καλάθια από τα χέρια των γυναικών, άδειαζε καταγής τις όμορφες κίτρινες φράουλες και τις ποδοπατούσε. Τι μπορούσε όμως να κάνει σε εμάς που τρώγαμε τις φράουλες, εκεί επιτόπου; Μικρά σβολαράκια χώμα ήταν κολλημένα στις φράουλες, τόσο μικρά που δεν φαίνονταν με γυμνό μάτι – και έτσι τα έβαζες στο στόμα σου. Ετριζαν ανάμεσα στα δόντια, αλλά ο χυμός της φράουλας τα παράσερνε και η απαλή ψίχα του φρούτου σου χάιδευε τον ουρανίσκο». Και η κορύφωση του ηχοχρώματος είναι το πείσμα της ζωής, το ανυποχώρητο του βίου: «Οσο περισσότερες φράουλες ποδοπατούσε ο δασοφύλακας, τόσες περισσότερες έβγαιναν στο δάσος».

Πείσμα ζωής

Σε κανένα άλλο σημείο του κειμένου δεν γίνεται λόγος για φράουλες. Και για τίποτα άλλο δεν γίνεται λόγος εκτός από το πείσμα της ζωής του αφηγητή, ενός από τα οκτώ παιδιά μέθυσου αμαξά, που, μετά τον θάνατο του πατέρα, κληρονόμησε ένα άλογο, ένα αμάξι και ένα έλκηθρο, πέρασε έξι μήνες παραγιός σε μπαρμπέρικο όταν το άλογο ψόφησε, πήγε μαθητευόμενος σε έναν ράφτη, έφτασε στο νεκροταφείο της πόλης και έμεινε κοντά στον νεκροθάφτη, που ξυλοφόρτωνε η γυναίκα του, για να τον βοηθάει να σκάβει τάφους και να συγυρίζει τα μνήματα. Δεν ήταν η εξαίρεση σε εκείνο τον τόπο των «σαλών», του άρχοντα κόμη, που πετούσε νομίσματα στο πλήθος, των νεαρών που με κάθε τρόπο απέφευγαν τη στρατολογία ή δεν προλάβαιναν και πέθαναν στο μέτωπο του πολέμου, κινούσαν για τον Νέο Κόσμο, αφήνοντας πίσω τους απατεώνες και κλέφτες, τέτοια κληρονομιά, για να χαθούν από προσώπου γης. Ενας κόσμος σε μεγέθυνση, ανισόρροπα ισορροπημένος, όχι όμως κόσμος παράλογος, ανθρώπινος μέχρις εσχάτων, συμπαθής, ένας κόσμος κινηματογραφικών «γκαγκ», ο Τσάρλι Τσάπλιν παρέα με τον Μπάστερ Κίτον, εν τέλει ένας κόσμος από μικρά σβολαράκια χώματος κολλημένα σε καρπούς, όπως οι φράουλες, που ο χυμός τους χαϊδεύει τον ουρανίσκο. Χυμός που ακούγεται στο μυαλό ενός παιδιού.

Ευτυχές γεγονός μάλλον ότι ο συγγραφέας άφησε αυτό το σφιχτό κείμενο και δεν το άπλωσε στις πολλές σελίδες που υπολόγιζε. Πρόκειται για ρυάκι που έχει την ορμή ποταμού. Και, όπως ορίζει ο άγγλος μεταφραστής του, «να υποθέσουμε μόνο μπορούμε γιατί ο Ροτ δεν συνέχισε και δεν ολοκλήρωσε ποτέ αυτή τη νουβέλα: οι αντιφάσεις που την καθιστούν ένα μαγικό σπάραγμα την εμπόδισαν να προχωρήσει πιο πέρα από ετούτο το στάδιο – οι αντιφάσεις μεταξύ στατικού και πικαρέσκου, οικείου και απόμακρου, προσωπικού και δοκιμιακού, λυρικού και κωμικού». Μπορούμε ίσως να προσθέσουμε ότι το φούσκωμα του ρυακιού πήγαινε να τον πνίξει και στάθηκε στην όχθη, ταπεινός μπροστά στο vivace της δημιουργίας.

{1BSYG}Joseph Roth{1BSYG}{CR}{2BTIT}Φράουλες{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μαρία Αγγελίδου{CR}Εκδ. Αγρα, σελ.104{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 10,50 ευρ{4BTIM}ώ