Αλληλεγγύη και Ευρωπαϊκή Ενωση

Απαντώντας σε ερώτηση δημοσιογράφου για την έλλειψη αλληλεγγύης από τις χώρες της ΕΕ προς την Ιταλία, ο γερμανός υπουργός Εξωτερικών Χάικο Μάας είπε ότι τα κράτη-μέλη ορθά αντιμετώπισαν την πανδημία ανεξάρτητα το ένα από το άλλο, αφού η δημοκρατική εντολή για τη δημόσια υγεία ανήκει στις κυβερνήσεις. Η σωστή αυτή παρατήρηση δεν απαντά όμως στο ερώτημα της αλληλεγγύης. Αντίθετα, το συσκοτίζει. Οπως και στην κρίση της ευρωζώνης πριν από λίγα χρόνια, έτσι και τώρα ένα μεγάλο κομμάτι της γερμανικής πολιτικής ζωής συγχέει δύο διαφορετικές έννοιες της αλληλεγγύης. Η πρώτη, η «διανεμητική» αλληλεγγύη, αφορά πράγματι αποκλειστικά τα κράτη. Επειδή ο πλούτος που παράγει η οικονομία ενός κράτους εξαρτάται ευθέως από τις πολιτικές αποφάσεις που λαμβάνονται συλλογικά – και άρα κατά μια έννοια είμαστε όλοι στο ίδιο καράβι -, τότε όσοι πολίτες ωφελούνται από τις αποφάσεις αυτές έχουν την ηθική υποχρέωση (ή, κατ’ ακριβολογία, υποχρέωση «διανεμητικής δικαιοσύνης») να βοηθούν τους λιγότερο τυχερούς μέσω της φορολογίας και του κοινωνικού κράτους.

Τέτοια αρχή διανεμητικής δικαιοσύνης δεν μπορεί να εφαρμοστεί στην ΕΕ. Eφόσον δεν είναι κράτος και οι πολίτες δεν αποφασίζουν από κοινού αλλά χωριστά, δεν έχουν μεταξύ τους τέτοια καθήκοντα αλληλεγγύης. Αυτό όμως δεν κλείνει το ζήτημα – κάτι που εξηγώ λεπτομερώς στο βιβλίο μου «Μια Ενωση Λάων: η Ευρώπη ως Κοινότητα Αρχών» που κυκλοφορεί αυτόν τον μήνα στην αγγλική γλώσσα.

Υπάρχει παράλληλα με τη διανεμητική και η έννοια της «επανορθωτικής» δικαιοσύνης, που είναι εξίσου σημαντική και η οποία είναι γνωστή ήδη από την ηθική φιλοσοφία του Αριστοτέλη. Αυτή απαιτεί την επανόρθωση της ζημίας που προκαλεί ένα μέρος σε ένα άλλο με τις άδικες ενέργειές του. Η σχέση που δημιουργεί δεν είναι η κάθετη σχέση ενός πολίτη με ένα κράτος, αλλά η οριζόντια σχέση μεταξύ δύο ισότιμων μερών στη βάση της αμοιβαιότητας. Η αποζημίωση για ατυχήματα ή η τήρηση των συμφωνηθέντων σε μια σύμβαση στηρίζεται ακριβώς σε αυτή την έννοια της «επανορθωτικής δικαιοσύνης». Αυτή ακριβώς η δικαιοσύνη δεσμεύει και τα κράτη ως ισότιμα μέρη μιας σειράς συμφωνιών, δηλαδή στην προκειμένη περίπτωση των Συνθηκών της ΕΕ. Το σημαντικό στοιχείο εδώ είναι η παρατήρηση ότι ο σχεδιασμός της ευρωζώνης ήταν λανθασμένος και άδικος από την αρχή, με ευθύνη όλων των κρατών από κοινού.

Τα πιο αδύναμα κράτη εγκατέλειψαν δύο σημαντικές πολιτικές που είχαν μέχρι τότε στη διάθεσή τους: τη συναλλαγματική και τη νομισματική πολιτική. Το έκαναν με την ευχή ότι στο μέλλον δεν θα τις χρειαστούν, ελπίζοντας ότι μπαίνοντας στο ευρώ οι οικονομίες τους θα συγκλίνουν γρήγορα με τη γερμανική. Δυστυχώς αυτό δεν συνέβη, εν μέρει λόγων εγγενών αδυναμιών τους, αλλά εν μέρει λόγω των χαμηλών επιτοκίων των αγορών για τα κρατικά ομόλογα, που έστελναν το λανθασμένο μήνυμα ότι περισσότερη σύγκλιση ήταν αχρείαστη.

Ως αποτέλεσμα αυτών των κοινών λαθών, ορισμένα κράτη στην ευρωζώνη προοδεύουν κάνοντας πλήρη χρήση της ενιαίας αγοράς, εξάγοντας τα προϊόντα των επιχειρήσεών τους στην ευρωζώνη χωρίς συναλλαγματικές συνέπειες, ενώ κάποια βεβαρημένα, κυρίως νότια, κράτη εμποδίζονται από το τεράστιο χρέος τους, το εύθραυστο τραπεζικό σύστημα και μια μη ανταγωνιστική δημοσιονομική πολιτική. Ετσι οι σχέσεις Βορρά και Νότου στην ευρωζώνη έχουν πάψει να είναι συμμετρικές. Οι Νότιοι γνωρίζουν ότι παρά τις δυσκολίες είναι πρακτικά αδύνατον να φύγουν από το ευρώ, ενώ οι Βόρειοι – ή τουλάχιστον οι πιο κυνικοί από τους ηγέτες τους – αρνούνται να αποδεχτούν την ευθύνη τους για τις ανισότητες που συνδημιούργησαν.

Σε αυτήν ακριβώς την περίπτωση απαιτείται ακριβώς η επανορθωτική δικαιοσύνη, που διορθώνει μια συνεργασία που έχει παρεκτραπεί. Συνεπώς, τα οικονομικά μέτρα που αποφάσισε η ευρωομάδα την προηγούμενη εβδομάδα ενόψει της πανδημίας δεν ήταν απλά μέτρα φρόνιμης πολιτικής, ούτε και πράξεις γενναιοδωρίας. Ηταν μέτρα δικαιοσύνης που θα διορθώσουν, εν μέρει και προσωρινά, τις συστημικές αδικίες της ευρωζώνης.

Ο Παύλος Ελευθεριάδης είναι καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης