Από το λίγο στο ποτέ

Γνώρισα την Κική Δημουλά το 1963, άγνωστη ακόμη ποιήτρια στην πνευματική μας αγορά. Ο σπουδαίος υπερρεαλιστής ποιητής Εκτωρ Κακναβάτος (ως Γιώργος Κοντογιώργης) ήταν μαθηματικός και διδάσκαμε στα ίδια τμήματα (εγώ Εκθεση) στο Φροντιστήριο Τσατσάκη – Σταυρόπουλου πίσω από τον ναό της Ζωοδόχου Πηγής στην Ακαδημίας. Οταν ανακάλυψα πως ο συνάδελφος φροντιστής ήταν ο Κακναβάτος, τον οποίο γνώριζα από ποιητικές συλλογές που αγόραζα από παλαιοπωλεία, αρχίσαμε να συνομιλούμε και να βγαίνουμε οικογενειακώς. Το 1963 λοιπόν μου πρότεινε να βγούμε για φαγητό σε μια ταβέρνα («Τα μπριτζολάκια» στην Κυψέλη) με τον ποιητή Αθω Δημουλά και τη γυναίκα του Κική και τον ποιητή Δ. Παπαδίτσα. Ο Αθως ήταν μαθηματικός και απόφοιτος Πολυτεχνείου, ο Παπαδίτσας γιατρός. Και οι τρεις άντρες ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, ο πιο κλασικός ήταν ο Αθως που έγραφε ποίηση φορμαλιστική καλλιεργώντας ένα σονέτο λίγο ανορθόδοξο. Σ’ εκείνη την έξοδο με εντυπωσίασε η σεμνή σιωπή της Κικής που όντας ήδη εκδιδομένη ποιήτρια δύο συλλογών μετείχε σεμνά στη συζήτηση, θα έλεγα με σεβασμό προς τα ποιητικά «θηρία» της παρέας.

Ξαναείδα την Κική σε μια παρουσίαση μιας συλλογικής ποιητικής ανθολογίας συνοδεύοντας τον εμφανώς άρρωστο Αθω, σχεδόν έτοιμο για αναχώρηση.

Μετά τον θάνατο εκείνου και εξαιτίας αυτής της τραγικής εμπειρίας αλλά και της αγάπης της ποιήτριας για τον έξοχο άνθρωπο και ποιητή σύντροφό της και πατέρα των παιδιών της, σημαδεμένη από το αμετάκλητο της απώλειας και την εγκαυστική μνήμη κοινής ζωής και κοινών αναζητήσεων στο ποιητικό υπέδαφος, η Κική Δημουλά, ίσως μοναδική περίπτωση για την όλη ποίηση, άντλησε από τη μνήμη το πένθος της απώλειας. Ακόμη και ο Παλαμάς που θρήνησε τον θάνατο του μικρού του Αλκη στον «Τάφο» έγραψε αργότερα ποιήματα ελπίδας, ενθουσιασμού και ζωής. Η Δημουλά καλλιέργησε τον κήπο της με μαύρες τουλίπες.

Στην καθημερινή της ζωή και όσο ήταν έως τη συνταξιοδότηση υπάλληλος στην τράπεζα έκανε την πληκτική ζωή της γραφειοκρατικής επανάληψης, της μητέρας, της νοικοκυράς.

Και αυτή την πληκτική καθημερινότητα έκανε πηγή εμπνεύσεως.

Υπάρχουν ποιήματά της που ξεκινούν από τη χύτρα του σπιτιού, ακόμη και από το πλύσιμο των πιάτων στον νεροχύτη και έξαφνα απογειώνονται σχεδόν σε μια ματαιότητα μεταφυσική, εκεί όπου το καθημερινό υπενθυμίζει τη φθορά, το πεπερασμένο, το φθαρτό.

Χρειάζεται ένας οίστρος θανάτου για να μπορείς φυτεύοντας ένα λουλούδι να αγαπάς το χώμα που το δέχεται σαν το χώμα που θα σε υποδεχθεί, όταν έρθει η στιγμή να γίνεις λίπασμα!

Η Δημουλά με την αρχαία σημασία της λέξης ήταν μια ποιήτρια μελαγχολική. Στη θεωρία των χυμών από τον Αριστοτέλη και πέρα δίπλα στον θυμοειδή, τον χολερικό, τον αιματώδη τύπου ανθρώπου είναι και εκείνος ο οργανισμός όπου περισσεύει η μέλαινα χολή, όλοι οι μεγάλοι είρωνες διανοούμενοι (καλλιτέχνες, λόγιοι και πολιτικοί) είχαν αυτήν την περίσσεια μέλανος χολής. Θυμίζω εδώ απλώς πως η αγγλική γλώσσα έχει μια κυρίαρχη έννοια που είναι ελληνική λέξη: το χιούμορ είναι ακριβώς η αρχαία λέξη χυμός.

Η Κική Δημουλά δεν έπαψε ποτέ να πενθεί και να μεταποιεί το πένθος σε ποιητικό γεγονός. Ακόμη και σαν σώμα είχες την αίσθηση πως γέρνοντας κουβαλούσε ένα φορτίο ασήκωτο, πως ήταν επιφορτισμένη να το περάσει απέναντι διασχίζοντας τον καιρό, τον χρόνο και τα γεγονότα του βίου.

Ενας καθρέφτης, ένα θαλασσινό τοπίο, ακόμη και μια εκδρομή με λιακάδα ήταν για την ευαίσθητη στη φθορά ματιά της μια οδοιπορία προς το αναπόφευκτο τέλος. Το λίγο του κόσμου όδευε προς το ποτέ, γι’ αυτό και η ποίησή της ήταν ένα χαίρε προς τη βεβαιότητα του μηδενός που αυτό το μηδέν το έσωζε για λίγο το αποτύπωμα της τραγικής υπάρξεως.

Η Ελλάδα διαθέτει μείζονες ποιητές που προσπάθησαν να εισχωρήσουν στις δέλτους της ιστορίας, ο Σολωμός, Κάλβος, ο Παλαμάς, ο Σικελιανός, ο Σεφέρης, ο Ελύτης, ο Ρίτσος, ο Αναγνωστάκης, ο Βάρναλης.

Αλλά, όπως η Δημουλά, σπουδαίες ποιητικές φωνές κραύγασαν, πένθησαν, νοστάλγησαν, κήδεψαν και μνημείωσαν τον πόνο των πραγμάτων, όπως τον στοίχειωσαν οι στίχοι του Καρυωτάκη αλλά και ο θρησκευτικός οίστρος του Τάκη Παπατσώνη.

Το «εγώ» υποφέρει, συνθλίβεται, ματαιοπονεί και χάνεται μέσα στη χοάνη του χρόνου και καταλήγει στο μηδέν.

Η Δημουλά, μέσα από την αφή των πραγμάτων, τους φευγαλέους ήχους που μόλις συγκρατεί η ακοή, μέσα από τη θολή ματιά και από την πικρή γεύση και συχνά απαίσια όσφρηση της καθημερινής μέριμνας, πιάνεται όπως ο ναυαγός από ένα ξυλάρμενο και κατορθώνει σ’ αυτή την απέλπιδα θαλασσοπορία να αλλάξει και τη σημασία των λέξεων. Κάποτε ένας γλωσσολόγος με ποιητική ευαισθησία θα μελετήσει και θα συστηματοποιήσει όλες τις γλωσσικές ανατροπές στη σημασία των λέξεων, στη λειτουργία του ρήματος και στην απροσδόκητη συγκατοίκηση των επιθέσεων.

Δεν ήταν παραξενιά της Δημουλά το πεδίο μάχης της ποίησής της με πληγωμένες λέξεις και λέξεις – φαντάσματα και λέξεις άρριζες και ριζιμιές. Ηταν ο πανικός πως οι λέξεις – φερέφωνα θανάτου.