Μηχανισμός αλλοτρίωσης

Ο «Κάσπαρ» του Πέτερ Χάντκε στη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου πρέπει να χαιρετισθεί ως ένα ορόσημο. Πολυσήμαντο. Γιατί δεν είναι σημαντικό μόνο το γεγονός πως ένα κρατικό θέατρο αναδέχεται την πιο προχωρημένη θεατρική έκφραση του καιρού μας. Πιο σημαντικό είναι πως το έργο αυτό παρουσιάζεται με μια παράσταση, όπου δοκιμάζονται και αριστεύουν ένας σκηνοθέτης και ένας ηθοποιός, σ΄ένα ιδίωμα έξω και πέρα από κάθε παράδοση, χωρίς προηγούμενο και, φοβάμαι, χωρίς επόμενο. Ακόμη πιο σημαντικό, για μένα τουλάχιστον, είναι το γεγονός πως με τον «Κάσπαρ» θα συντριβούν μια για πάντα όλοι εκείνοι οι πονηροί παροικούντες την Ιερουσαλήμ μας που πρόφταιναν να φέρνουν πρώτοι στον χώρο μας από την αλλοδαπή τα νέα ρεύματα. Τώρα τους πρόλαβε το αυθεντικό, που, πέρα από τη σκέψη πως μπορεί ν΄αντιγραφεί, αν το μιμηθούν, θα σκοντάψουν πάνω στα γέλια ακόμα και των ανυποψίαστων θεατών. Η ενημέρωση του ρεπερτορίου των θεάτρων προσφέρει κι αυτή την υπηρεσία. Μας προστατεύει από τη μίμηση.

Ο Χάντκε λειτουργεί μέσα στο σύγχρονο θέατρο σχεδόν σαν φυσικό φαινόμενο. Σαν σεισμός ή κάτι τέτοιο. Για να τον πλησιάσει κανείς ως αντικείμενο έρευνας πρέπει να είναι οπλισμένος με ολόκληρη την ιστορία του θεατρικού γεγονότος, από τη μια, και από την άλλη, βαθιά ενημερωμένος στη σύγχρονη φιλοσοφία και τη γλωσσική επιστήμη.

Παλιότερα, σε μια εκδήλωση του Ινστιτούτου Γκαίτε, είχαμε δει την παντομίμα του «Ο κηδεμονευόμενος θέλει να γίνει κηδεμόνας» και μας είχε αφοπλίσει η απλότητα, με την οποία έλυνε τα βασικότερα, θεμελιώδη κοινωνικά, πολιτικά και οικονομικά προβλήματα που αντιμετωπίζει ο σύγχρονος άνθρωπος. Μέσα από την καταξιωμένη φόρμα της κομέντια ντελ’ άρτε, με μια σειρά από σημαντικά λάτσι και πάτσι, ανέπτυσσε διαλεκτικά και αποκαλυπτικά την ιστορία της πάλης των τάξεων, δείχνοντας με καθαρά θεατρικά σχήματα το πέρασμα των σχέσεων από την κατοχή, τη χρήση και τη μεταποίηση των εργαλείων ως την υπεραξία και την αλλοτρίωση. Ο Χάντκε, ξεκινώντας από τις θεωρητικές θέσεις του Μπρεχτ, είχε εφεύρει ένα θεατρικό μέσο, περισσότερο διεισδυτικό και δραστικό από το επικό θέατρο, γιατί ανήγε τον μύθο στις αρχέτυπες φόρμες του και αποδείκνυε πως οι πρωτογενείς δράσεις και οι στοιχειώδεις σχέσεις είναι ικανές να ερμηνεύσουν πολύπλοκα ιστορικά και κοινωνικά φαινόμενα.

Ο «Κάσπαρ» είναι ένα χρόνο νεότερος από τον «Κηδεμονευόμενο», είναι δυσκολότερο έργο, αλλά όχι απρόσιτο. Επιβάλλεται, κι όταν ακόμη τρομάζει. Στη βάση του, βέβαια, διαβλέπω μια προκατασκευή. Μιαν επινόηση. Είναι ένα έργο «καμωμένο», θα΄λεγε κανείς, επιτηδευμένο, αλλά επιδέξιο. Προϋποθέτει ένα ευρύ πεδίο φιλοσοφικής προπαιδείας, όχι τόσο για τον θεατή, όσο για τον κριτικό και τον συγγραφέα.

Ο Χάντκε ζει με το άγχος της Σχολής της Βιέννης, χάνεται μέσα στους δαιδάλους των απόψεων και των διαφορών του Ράσελ και του Βιτγκενστάιν. Συμμαχεί με τον Τάρσκι και πάλι με τον Τσόμσκι. Ολόκληρη η φιλοσοφία της γλώσσας του καιρού μας διατρέχει το έργο του. Στέκεται ανάμεσα στο «εν αρχή ην ο λόγος», που καλύπτει τον χώρο μεταξύ του Ηράκλειτου και του Ιωάννη, και στο «εν αρχή ην η πράξις» του Γκαίτε. Διερευνά τον χώρο της γλώσσας από τον Πλάτωνα και τον «Γοργία» ως τον μεσαιωνικό νομιναλισμό. Επηρεάζεται από τη Νέα Κριτική του Ρολάν Μπαρτ και διαπιστώνει το αδιέξοδο της γραφής και της γλώσσας. Μέσα απ΄αυτό το συνονθύλευμα των συγκρουόμενων θεωριών και στάσεων φτιάχνει μια φόρμα για τη γλώσσα και μια θεωρία για τη γλώσσα της φόρμας του θεάτρου.

Σε μια τελική ανάλυση η ενασχόλησή του με τη γλώσσα καταλήγει σε μια στάση απέναντι στην ιδεολογία. Δε φαίνεται ν΄αγνοεί τον ορισμό του Μαρξ «η ιδεολογία είναι ψευδής συνείδηση». Αυτό νομίζω πως τον ερεθίζει και αυτό διερευνά, με τη διαφορά πως δεν κάνει κοινωνιολογία. Εξετάζει τη παθολογία της ιδεολογίας.

Δεν ξέρω πόσο μπορεί να είναι πληροφορημένος πάνω στις έρευνες του Νόαμ Τσόμσκι τα τελευταία χρόνια, αλλά φαίνεται να συμπίπτει με εκείνου τη διαπίστωση πως «η γλώσσα προηγείται του νου». Ο Κάσπαρ, όταν εμφανίζεται στον ορίζοντα των καταστάσεων (εδώ διαφωνώ με τον κ. Ευαγγελάτο που θεωρεί πως ο Κάσπαρ εμφανίζεται στον χώρο της γλώσσας) έχει, διαθέτει τη γλωσσική ικανότητα. Δεν εννοώ λαλιά, εννοώ πως είναι ικανός να συνδέει όντα, όχι έννοιες.

Ο Κάσπαρ κινείται μέσα στον χώρο και τα αντικείμενα και αισθάνεται τον χρόνο ως μεταβολή. Οταν θα υποστεί την επίθεση των ονομάτων θα συγχυστεί, θα σιωπήσει και, τελικά, θα δεχτεί να υποκαταστήσει τα πράγματα με τον ήχο των λέξεων και τον ήχο με το νόημα που προκαλεί ο ήχος για τα πράγματα. Τώρα τα πράγματα μπορούν να μεταβάλλονται, χωρίς να παρίστανται, και ο χρόνος γίνεται ποιότητα του νου. Ο κόσμος αντικαθίσταται με το νόημα του κόσμου, τόσο που είναι δυνατόν να υπάρχω στον κόσμο των νοημάτων, ενώ κάλλιστα αρνούμαι ή αγνοώ τον κόσμο των πραγμάτων. Ο Χάντκε πιστεύει πως υπάρχει επιστροφή μέσα από τον φασισμό. Ο φασισμός των λέξεων αναγκαία οδηγεί στη δημοκρατία της πραγματικότητας.

Θα ήταν άστοχο να θεωρηθεί, πρόχειρα, το έργο ως άρνηση της κουλτούρας. Ο Χάντκε αρνείται τις φόρμουλες, όχι την αυθεντία. Κάθε φράση, κάθε κρίση, κάθε συσχετισμός είναι μια πρωτοτυπία και αντιστοιχεί με τα πράγματα. Στο τέλος τέλος, είναι μια πραγματικότητα, μια φράση. Η φράση για τη φράση, η κρίση για τη φράση, η επανάληψη είναι ένας θάνατος, μια νοθεία. Ο,τι λέγεται για την πραγματικότητα είναι ένα ψέμα. Μιλώντας για το ψέμα είναι μια αλήθεια για το ψέμα. Και εδώ βρίσκεται η πλάνη. Είμαστε, για να θυμηθούμε τον Εμπεδοκλή, «θεόθεν φυγάδες και πλάνητες».

Να γιατί ο Χάντκε, μέσα από τη χρεοκοπία της επιστροφής, θέτει ένα οντολογικό πρόβλημα. Η πρώτη, «προσωπική» φράση του Κάσπαρ, «Θα΄θελα να γίνω όπως είχε γίνει κάποτε κάποιος άλλος», είναι δίσημη. Εγινε και δεν έγινε κάποιος άλλος. Εγινε ιστορικά, δηλαδή δοκίμασε, απέτυχε και επέστρεψε. Δεν έγινε ουσιαστικά, δηλαδή δοκίμασε, απέτυχε και επέστρεψε στον εαυτό του, στη αρχή.

Η τελευταία φράση του Κάσπαρ, «Είμαι μόνος. Κατσίκες και πίθηκοι», κάτι μου θύμιζε. Δεν πέρασαν δυο μέρες και στη διπλανή αίθουσα, που παίζεται ο «Οθέλλος», ορθώθηκε στ’ αφτιά μου. Ηταν ένα κλειδί, τουλάχιστον για μένα. Ο Σαίξπηρ βάζει στο στόμα του Οθέλλου αυτά τα «ακατανόητα» (;) λόγια: «Καλώς ήρθατε στην Κύπρο, τραγιά και πίθηκοι», όταν πια, ποτισμένος  από τον «λόγο» του Ιάγου, έχει αποφασίσει να επιστρέψει στη φύση του, ύστερα από την πορεία του μέσα από την ιδεολογία της Βενετίας. Δεν ξέρω, αλλά μ΄εντυπωσίασε ο συσχετισμός. Ο «Κάσπαρ» μου φάνηκε σαν ένα μεγαλοφυές σχόλιο στον «Οθέλλο» και ύστερα σ΄ ολόκληρο το θέατρο, όπως εξάλλου όλη η θεατρική φόρμα του Χάντκε είναι ένα σχόλιο στην παντοτινή θεατρική φόρμα. Κι ήταν ιδιοφυής η λύση, η σκηνογραφική, να παρασταθεί ο χώρος σαν μια διαδρομή, την οποία ο ηθοποιός – Κάσπαρ, αφού εξαντλήσει και αφού τη σημάνει και τον επισημάνει, θα την καταστρέψει, για να σωθεί. Μαυριτανία – Βενετία – Κύπρος, η διαδρομή. Οθέλλος – Κάσπαρ – Ιάγος, φωνές, τα πρόσωπα. Ο «Κάσπαρ» είναι ανεξάντλητος σε συσχετισμούς, σε αναφορές και σε αντιστοιχίες. Αν δεν συνεχίζω, είναι γιατί φοβάμαι πως πέφτω στην παγίδα του. «Περιγράφω», κατά τον Χάντκε, σημαίνει «στερώ κάτι από την ουσία του».

Η παράσταση  του έργου είναι ένα θεατρικό γεγονός. Ο Σπύρος Ευαγγελάτος έδειξε πως μπορεί να είναι εκρηκτικά ευσύνοπτος. Η δουλειά του αποτελεί ορόσημο στα θεατρικά μας πράγματα και κριτήριο για κάθε μελλοντική προσπάθεια. Αίσθηση της φόρμας, του στυλ, του ρυθμού, του χώρου, των χρόνων. Κίνηση και λόγος, εξωτερικός και εσωτερικός ρυθμός, μέτρο, λειτουργία της λεπτομέρειας.

Από προχθές το θέατρό μας μπορεί να είναι υπερήφανο για έναν σπουδαίο ηθοποιό του: τον κ. Νικήτα Τσακίρογλου. Η νέα γενιά μας είναι πλουσιότερη. Σπάνια ηθοποιός εμφανίστηκε τόσο τέλεια κάτοχος των μέσων του. Ολη η ιστορία των θεατρικών σημάτων, όλη η θεατρική παρασημαντική στα χέρια, στο κορμί και στις φωνητικές χορδές του κ. Τσακίρογλου δικαίωσε την πορεία τους. Μεγάλο θέατρο χωρίς ίχνος θεατρινισμού. Η μαστοριά στην υπηρεσία της ουσίας.

Κοντά του οι κυρίες Μακράκη, Μουζενίδου, Τριπόδη και οι κύριοι Αθανασόπουλος, Γεωργούλας  και Δεμερτζής, ως φωνές και μάσκες, ολοκλήρωσαν την προσφορά των νέων δυνάμεων του θεάτρου μας.

Λιτά, πολυσήμαντα και λειτουργικά τα σκηνικά και τα κοστούμια της κυρίας Ρένας Γεωργιάδου. Το κατόρθωμα της μετάφρασης το χρωστάμε στον κ. Αϊντενάιερ.

ΥΓ: Την παράσταση εκείνη τυχαία είδε, βλέποντας για πρώτη φορά θέατρο, ένας έφηβος και έτσι αποφάσισε να γίνει ηθοποιός: ο Γιώργος Κιμούλης.