Τύχη και ανάγκη

ου κάνει εντύπωση (και το έχω επισημάνει και τα πολλά χρόνια που δίδαξα αρχαία ελληνικά στη Μέση Εκπαίδευση και στο Πανεπιστήμιο) πως πολλοί θεωρητικοί και ιστορικοί του αρχαίου δράματος (σχεδόν η πλειονότητα) παραβλέπουν τον συνταρακτικότερο, κατά τη γνώμη μου, στίχο του Σοφοκλή στον «Οιδίποδα Τύραννο»: «Εγώ είμαι παιδί της Τύχης». Εχω διαβάσει, και συχνά θαυμάσει, αναλύσεις πλειάδας μελετητών (ξένων και Ελλήνων) που αναλύουν ιστορικές συγκυρίες, γεγονότα σύγχρονα ή γεγονότα αναφοράς στο έργο του Σοφοκλή, προβλήματα ύφους, ήθους και δομής στο αριστούργημα των αιώνων, γλωσσικές προσεγγίσεις, ρυθμολογικά μοτίβα, αλλά κυρίως απηχήσεις του έργου στην παγκόσμια επιστήμη, φιλοσοφία και ποιητική.

Στο πρόγραμμα της παράστασης του «Οιδίποδα», με τη μετάφραση του Γιάννη Λιγνάδη, που παίχτηκε και παίζεται φέτος το καλοκαίρι ανά την Ελλάδα, η καλή θεατρολόγος, καθηγήτρια στο Θεατρολογικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών, Καίτη Διαμαντάκου εξαντλεί σχεδόν σχολαστικά όλους τους μελετητές που διαθέτει η Βιβλιοθήκη του Τμήματος και έχουν αναλύσει, σχολιάσει, δομήσει και αποδομήσει τον «Οιδίποδα Τύραννο». Και, όπως συμβαίνει συχνά σε όλους μας, μας διαφεύγει το σημαντικό που είναι δίπλα μας, η αιτία των γεγονότων που μας ξεφεύγει, διότι τη θεωρούμε, αν την εντοπίσουμε, απλοϊκή και αδιάφορη. Και όμως, μπορεί να είναι το κλειδί.

Εχω και άλλοτε ασχοληθεί σε δοκίμιό μου με τον παραπάνω, καθοριστικό στίχο του αριστουργήματος του Σοφοκλή που, κατά την ταπεινή μου άποψη, είναι το κλειδί. Περί τίνος πρόκειται, λοιπόν; Σε καίρια στιγμή της ροής της τραγωδίας, όταν πλησιάζουν τα βήματα των Ερινύων (που θα έλεγε ο Ποιητής), όταν αποκαλύπτεται πως, πιθανόν, δεν είναι αυτός που φαίνεται και υπάρχει στον ορίζοντα να είναι παιδί βασιλικό (πράγμα που είναι, τελικά!), ο Οιδίπους ευφωνεί προς την Ιοκάστη και τον Χορό και στην Ανθρωπότητα όλων των επόμενων αιώνων αυτή τη φράση: «Εγώ είμαι παιδί της Τύχης».

Ξέρετε από πόσο μακριά έρχεται αυτή η κραυγή; Από την «Ιλιάδα» και την «Οδύσσεια». Ο πρώτος τραγικός ήρωας της παγκόσμιας λογοτεχνίας είναι ο Αχιλλεύς που νομίζει πως είναι αθάνατος (πράγμα που εγγυάται και η Θεά μητέρα του) και, όμως, από λάθος εκείνης, όταν, κρατώντας τον από τη φτέρνα τον «βάφτισε» στο νερό της Στυγός για να γίνει αθάνατος, η φτέρνα του έμεινε θνητή! Εκεί ακριβώς τον βρήκε το βέλος του Πάριδος. Γιατί; Διότι ο αλαζόνας ήρωας, πιστεύοντας στα αθάνατα ένσημά του, προκλητικά και χωρίς θώρακα, περικεφαλαία και, κυρίως, περικνημίδες, «σουλατσάρει» στο στρατόπεδο, αδιαφορώντας, μέσα στην άγνοιά του, για το «κουσούρι» του!

Οταν ο Αριστοτέλης έλεγε πως οι τραγικοί ποιητές τρώγανε από τα ψίχουλα που έπεφταν στο τραπέζι τους από το καρβέλι του Ομήρου, αυτό εννοούσε: πως η αρχαιότερη τραγική μοίρα διατυπώθηκε από τον αρχαιότερο ποιητή των αιώνων. Αλλά δεν είναι μόνον ο Ομηρος που κυκλοφορεί μέσα στις πτυχές του σοφόκλειου μυαλού. Ο Μέγας σοφός της Ιωνίας Ηράκλειτος, σε ένα από τα συνεχώς επίκαιρα αποσπάσματά του, ορίζει: «Αιών παις παίζων πεσσεύων. Παιδός η βασιλεία». «Ο Χρόνος είναι ένα παιδί που παίζει ζάρια. Αυτό το παιδί είναι ο κυρίαρχος του κόσμου». Ενας, δηλαδή, παίκτης ζαριών κυβερνά στη Φύση και στην Ιστορία.

Χρειάστηκαν πολλά χρόνια για να επαναφέρει, σε εποχές μεγάλων αλλαγών σε πολιτική, ηθική, επιστήμη και τέχνη, ο Νίτσε την ηρακλείτεια Κυβευτική. Θα έχουν, βέβαια, προηγηθεί οι Σοφιστές που συκοφάντησε και επέβαλε την άποψή του για αιώνες ο Πλάτων. Οι Σοφιστές, οι πρώτοι επιστήμονες στην ιστορία του πνεύματος, μίλησαν για τη σχετικότητα των φυσικών και των ανθρώπινων πράξεων. Πόσο παρεξηγήθηκε, επιπόλαια ή συστηματικά συνειδητά, ο συνταρακτικός λόγος του Σοφιστή Πρωταγόρα: «Πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος». «Και γι’ αυτά που φαίνονται και γι’ αυτά που δε φαίνονται». Αρα, η γνώση για όλα όσα μας αφορούν, μας περιβάλλουν, μας απειλούν, μας προκαλούν, μας εμπνέουν έχει ως εστία, ως πυρήνα, τον άνθρωπο που τα σκέπτεται, τα κρίνει και τα αξιολογεί. Ανάλογα με τις δυνατότητές του, τη θέση που βλέπει, τα συμφέροντά του, τις επιθυμίες του, ακόμη και τις φαντασιώσεις του. Τίποτε δεν είναι το ίδιο, όλα αλλάζουν, το μόνο που δεν αλλάζει είναι η Αλλαγή. Αξεπέραστος Ηράκλειτος.

Θα περάσουν αιώνες για να ξανακοιτάξει αλλιώς τον χρόνο και τα συμβάντα του ο Νίτσε και ν’ ανοίξει τον δρόμο για την Επιστήμη και, κυρίως, για τον Αϊνστάιν που αποδεικνύει πλέον πειραματικά τη Σχετικότητα. Τώρα, θέλουμε δε θέλουμε, είμαστε παιδιά της Σχετικότητας, παιδιά που παίζουμε ζαριές και ό,τι καθίσει. Τώρα, όπως ο άνθρωπος του Εμπεδοκλή (δυτικού συντρόφου του Ανατολίτη Ηράκλειτου), είναι «φυγάς θεόθεν και αλήτης». Εξόριστος από τον Θεό περιπλανιέται στον χώρο και τον χρόνο.

Ο Σοφοκλής ζει την εποχή του Ηράκλειτου και του Εμπεδοκλή και, βέβαια, έχει διαβάσει υποχρεωτικά, ως μάθημα βασικής εκπαίδευσης στην Αθήνα, την «Ιλιάδα». Εμείς έχουμε, συνειδητά ή έμμεσα, αφομοιώσει τα διδάγματα του Νίτσε, του Αϊνστάιν, του Χάϊζεμπεργκ και του Φρόιντ. Ο τελευταίος στις αναλύσεις του καθοδηγούσε τους ασθενείς του ν’ ανακαλύψουν την κρυμμένη ζαριά που τους καθόρισε.

Η τραγωδία του Οιδίποδα, έχω κι άλλες φορές αναφερθεί, βρίσκεται σε μια όντως τραγική παρεξήγηση. Ενώ πιστεύει πως είναι παιδί της Τύχης, αποδεικνύεται πως είναι παιδί της Ανάγκης. Θυμίζω και πάλι εδώ πως η Ανάγκη (όχι οι ανάγκες) ήταν η θεότητα στην οποία «πείθοντο και οι Θεοί»!

Πρωτοείδα σε παράσταση τον «Οιδίποδα Τύραννο» στους Δελφούς, με σκηνοθέτη και πρωταγωνιστή τον Μινωτή, το 1952, παιδί. Εκτοτε, νομίζω πως έχω δει όλους τους ελληνικούς και πολλούς αλλοδαπούς (εδώ και έξω) Οιδίποδες. Νόμιμα ο κάθε ερμηνευτής μπορεί να επιλέξει την οπτική γωνία που του επιτρέπει το κείμενο. Τονίζω το «επιτρέπει». Φοβάμαι, όμως, πως δεν μπορεί στην ανάλυσή του να μην κυριαρχεί αυτή η θεμελιώδης αντίφαση που στοιχειώνει τον τραγικό ήρωα: Παιδί της Ανάγκης ή παιδί της Τύχης;

Δεν νομίζετε, αγαπητοί αναγνώστες, πως το δίλημμα αυτό μας αφορά όλους, από την αυγή του πολιτισμού στον Παράδεισο με το πρώτο ζεύγος (να φάνε ή να μη φάνε;) που διάλεξε την Τύχη, παραβαίνοντας την εντολή, ενώ η Ανάγκη τους παραμόνευε στον ανοιχτό τάφο της θνητότητας;

Φέτος είχαμε την τύχη να δούμε μια ισορροπημένη, ευθύβολη (τρέχοντας προς τον μοιραίο γκρεμό), δυναμική και αισθητικά άμεμπτη παράσταση του «Οιδίποδα Τυράννου». Στη λόγια, αλλά τρέχουσα μετάφραση του Γιάννη Λιγνάδη, ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης δίδαξε (και φάνηκε αυτό) μια ταλαντούχα ομάδα καλλιτεχνών, πρόθυμων να υπηρετήσουν με κύρος το αριστούργημα. Τα σκηνικά και τα κοστούμια του Πάρη Μέξη, η κίνηση της Κικής Μπάκα, η μουσική του Μίνωα Μάτσα, οι φωτισμοί του Αλέκου Γιάνναρου απέδωσαν με αφοσίωση το αίτημα του σκηνοθέτη, ενός καλλιτέχνη που ανεβαίνει συνεχώς προσεκτικά.

Ο Δημήτρης Λιγνάδης, έξοχος, και ιδιαίτερα στον βαθύ καημό που μετέφερε στο πρόβλημά του. Η Αμαλία Μουτούση, πιο αποστασιοποιημένη, έδειξε την κλάση της και την παιδεία της. Ο Νίκος Χατζόπουλος, πάντα με πνευματικότητα και συνέπεια πράξης και λόγων. Ο Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης (Τειρεσίας) πρώτη φορά με έπεισε, ο Γιώργος Ζιόβας και ο Γιώργος Ψυχογιός, προσγειωμένοι, αλλάζοντας ύφος και ήθος. Ο Νικόλας Χανακούλας, λιτός. Ο δεκαμελής Χορός, γυμνασμένος και συνάμα ευαίσθητος και μελωδικά δραματικός.

Μια παράσταση επιστροφής στη σοβαρότητα των ερμηνευτικών προβλημάτων.

Μετάφραση: Γιάννης Λιγνάδης
Σκηνοθεσία: Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης
Σκηνογραφία – κοστούμια: Πάρις Μέξης
Μουσική: Μίνως Μάτσας
Κίνηση: Κική Μπάκα
Φωτισμοί: Αλέκος Γιάνναρος
Ερμηνείες: Δημήτρης Λιγνάδης, Αμαλία Μουτούση, Νίκος Χατζόπουλος, Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης, Γιώργος Ζιόβας, Γιώργος Ψυχογιός, Νικόλας Χανακούλας κ.ά.
Πού: Η παράσταση περιοδεύει ανά την Ελλάδα. Απόψε στο Θέατρο Κάστρου στην Καλαμάτα, αύριο στο Σαϊνοπούλειο της Σπάρτης.