Υπάρχει και ελληνική κωμωδία

ο αρχαιότερο διεθνώς θεατρικό έργο με κάθετη και ανελέητη κριτική της πολιτικής πραγματικότητας είναι η τραγωδία του Φρυνίχου «Μιλήτου Αλωσις». Οι Αθηναίοι είχαν σπεύσει να βοηθήσουν με στόλο την πολιορκημένη από τους Πέρσες μεγάλη ελληνική πόλη της Μικράς Ασίας, τη Μίλητο, αλλά ύστερα από μια μακροχρόνια επιχείρηση η πολιτική ηγεσία του Αστεως ανακάλεσε τους αθηναίους ναύτες, με αποτέλεσμα να αλωθεί η πόλη, μια πλούσια και ανθούσα ελληνική αποικία. Χιλιάδες τότε Ελληνες της Μικράς Ασίας ζήτησαν καταφύγιο στην Ελλάδα και κυρίως την Αθήνα. Ανάμεσά τους φιλόσοφοι, έμποροι και ο μεγάλος ιστορικός Ηρόδοτος. Ο τραγικός ποιητής Φρύνιχος παρουσίασε στην Αθήνα την τραγωδία του για την άλωση της ελληνικής πόλης, οι αθηναίοι θεατές κάτω από την Ακρόπολη την είδαν και «το θέατρον έπεσε εις δάκρυα» προφανώς ντροπής και μετάνοιας. Ε, λοιπόν, τότε αναφέρεται από την Ιστορία πως η διαταγή του επώνυμου άρχοντα ήταν να κατέβει η παράσταση. Η πρώτη στον κόσμο θεατρική λογοκρισία.

Οταν στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. μπήκε στους θεσμούς της Αθήνας η κωμωδία, η πολιτική και ως εκ τούτου θεσμική κριτική ήταν ο κανόνας. Το δυστύχημα είναι πως από διακόσιες κωμωδίες που παίχτηκαν σ’ έναν αιώνα (τον κλασικό) σώθηκαν μόνο οι έντεκα του Αριστοφάνη και μέσω του Αριστοφάνη στα έργα του η διαμάχη του με άλλους ομότεχνούς του. Ο Αριστοφάνης αποκλειστικά κρίνει, κατακρίνει, συχνά εξευτελίζει τους θεσμούς, όταν διαστρεβλώνονται. Στους «Ιππείς» π.χ., την πιο ανελέητη σάτιρα της πολιτικής των λαϊκιστών και της ρεμούλας, εγκαινιάζει για τους αιώνες ακόμη και την προσωπική επίθεση εναντίον συγκεκριμένων αλαζόνων της εξουσίας. Σημειώνω πως ο όρος αλαζών ήταν τυπολόγιο της αττικής κωμικής συνταγής!

Δεν σκοπεύω εδώ να εξαντλήσω την εξέλιξη της κωμωδίας των πολιτικών ηθών και θεσμών, αλλά να τονίσω πως οι ρίζες της για το ευρωπαϊκό θέατρο ανήκουν, όπως και πολλά άλλα, στον Μένανδρο, έτσι με τη συνέχεια της μενάνδρειας συνταγής από τους Ρωμαίους, Πλαύτο, Τερέντιο αλλά και τον τραγικό Σενέκα, η σκυτάλη πέρασε, έχοντας ήδη ρίζες, στην αλεξανδρινή περίοδο των διαδόχων του Αλεξάνδρου με φορέα τους μίμους και μέσα στους σκοτεινούς αιώνες της Ευρώπης υπογείως η σάτιρα και της εξουσίας που μας απασχολεί εδώ κυριάρχησε στον ευρωπαϊκό χώρο μέχρι τον «Ιούλιο Καίσαρα», τον «Ριχάρδο Β’ και Γ’» του Σαίξπηρ, τον «Βασιλιά Ληρ», τον «Κοριολανό» και τόσες άλλες σαιξπηρικές τραγωδίες. Αλλά και ο σύγχρονός του Μπεν Τζόνσον μάς άφησε έξοχα πολιτικά σατιρικά προσωπεία. Πολιτική σάτιρα έκαναν οι Ισπανοί, ο Μολιέρος, ο Μακιαβέλι στην Ιταλία και αργότερα ο Γκόγκολ στη Ρωσία.

Δεν χρειάζεται να συνεχίσω. Ας έρθουμε στα ελληνικά πράγματα. Ως γνωστόν, η θεατρική νέκρα στο Βυζάντιο οφείλεται και στους καλόγερους και αργότερα στην απαγόρευση ό,τι θεατρικού από το Ισλάμ. Ετσι μόνο στις ελληνικές παροικίες της Δύσης κάποια θεατρικά έργα γεννήθηκαν κατά μίμησιν των ευρωπαϊκών προτύπων. Αυτά τα πρότυπα αργότερα έγιναν ο σπόρος μετά την επανάσταση και την εγκαθίδρυση του νεοελληνικού κράτους για να φυτρώσει νεοελληνικό θέατρο.

Και είναι παρήγορο πως όσοι ταλαντούχοι άνθρωποι ασχολήθηκαν με τη συγγραφή και με τη θεατρική σκηνική πράξη ήταν κυρίως κριτικοί των θεσμών, των ηθών και της πολιτικής εξουσίας.

Και εν πρώτοις ο μέγας Μ. Χουρμούζης, ένας Κωνσταντινουπολίτης που έφτασε έφηβος στην επαναστατημένη Ελλάδα για να πολεμήσει για την ανεξαρτησία της και μετά την επελευθέρωση και την εγκατάσταση στον σβέρκο των Ελλήνων της οθωνικής μαφίας έγινε πολέμιος και εχθρός του καθεστώτος. Ολες οι κωμωδίες  του είναι πολιτική σάτιρα ανελέητη και συχνά κατεδαφιστική. «Ο τυχοδιώκτης», «Ο υπάλληλος», «Ο χαρτοπαίκτης»: τρεις περσόνες της νεοελληνικής πινακοθήκης!

Την ίδια εποχή ο Βυζάντιος με τη «Βαβυλωνία», τον «Σινάνη» και ο έξοχος δημοσιογράφος (έμεινε το ένα τρίτο της ζωής του στις φυλακές του Οθωνα) και κωμωδιογράφος Σοφοκλής Καρύδης που εκτός των άλλων μας άφησε ένα πολιτικό πρότυπο: τον «Υποψήφιο βουλευτή», ο οποίος όταν παίχτηκε πριν από λίγα χρόνια μάς απέδειξε ότι τίποτα δεν άλλαξε ενάμιση αιώνα μετά!

Ο 19ος αιώνας έκλεισε με ένα άλλο εμβληματικό σατιρικό έργο. Τον «Γενικό γραμματέα» του Δ. Καπετανάκη, ένα κωμειδύλλιο που σπάει κόκαλα: ρεμούλα, διορισμοί, καταχρήσεις, υποσχέσεις στον βρόντο.

Ετσι το θέατρο στον 20ό αιώνα έχει πίσω του έξοχους καμβάδες ώστε να ράψει τα νέα κοστούμια της πολιτικής κωμωδίας. «Οι φοιτητές» του Ξενόπουλου, «Ο μπαμπάς εκπαιδεύεται» του Μελά, «Ο Κοντορεβιθούλης» του Χρηστομάνου, «Ο Καραγκιόζης ο Μέγας» του Φώτου Πολίτη, «Ο Καραγκιόζης» του Συναδινού, «Ο τοπικός παράγων» του Καγιά, «Ο Θανασάκης ο πολιτευόμενος» των Σακελλάριου – Γιαννακόπουλου, το «Ζητείται ψεύτης» του Ψαθά, για να μείνω στα ωριμότερα, είναι απόδειξη πως η νεοελληνική κοινωνία δεν έπαψε να ταλανίζεται από το ρουσφέτι, το πολιτικό ψέμα, τις ανεκπλήρωτες υποσχέσεις, τον πολιτικό διωγμό των αντιπάλων και συχνά την πληρωμένη ψήφο και την κυριαρχία του κομματάρχη.

Ενα από τα πλέον πρόσφατα έργα που τίμησε με μια σπουδαία παράσταση ο Κουν, το «Δάφνες και πικροδάφνες» των Κεχαΐδη – Χαβιαρά, αποδεικνύει (με τις πολλές του πάντα επανερμηνείες σε όλα τα ΔΗΠΕΘΕ) πως το φαινόμενο του πολιτικαντισμού ζει και βασιλεύει.

Το 1950 ο Κουν ανέβασε την κωμωδία των Σακελλάριου – Γιαννακόπουλου «Ανώμαλος προσγείωσις» με πρωταγωνιστή τον Διαμαντόπουλο. Ηταν την εποχή που ο Κουν είχε κλείσει το Θέατρο Τέχνης, πριν εγκατασταθεί στο γνωστό υπόγειο του Αρσακείου. Τότε, μαθητής, είχα δει κι εγώ στη Λαμία τον θίασο που έπαιζε τους «Εκατομμυριούχους της Νάπολης» του Ντε Φιλίπο, το «Φιόρο του Λεβάντε» του Ξενόπουλου και την «Ανώμαλον προσγείωσιν» (1953).

Αυτό το τελευταίο δοξάστηκε αργότερα ως σενάριο με τον τίτλο «Υπάρχει και φιλότιμο» με πρωταγωνιστή τον Κωνσταντάρα που το απογείωσε, παρότι επρόκειτο για πολιτική προσγείωση στον βούρκο της πολιτικής ρουσφετολογίας και συναλλαγής.

Στο έργο αυτό εντοπίζεται και κάτι άλλο ενδιαφέρον: ο Σακελλάριος, ο Γιαννακόπουλος, ο Ψαθάς, ο Γιαλαμάς, ο Πρετεντέρης, ο Τσιφόρος, ο Γιαννουκάκης, ο Καμπάκης, ο Κορρές, ο Γιώργος Μιχαηλίδης και ο Βασίλης Βασιλικός κ.ά., όπως βέβαια και ο μέγας Καμπανέλλης, διαγράφουν, καταγράφουν, περιγράφουν μια μεταπολεμική ψυχολογία ενός τύπου ανθρώπου νεοέλληνα καπάτσου, λεχρίτη, μικροαπατεώνα και συνάμα συναισθηματικού: μείγμα λαμογιάς και φιλοτιμίας!

Το έργο των Σακελλάριου – Γιαννακόπουλου που παίχτηκε μετά το φιλμ ως θεατρικό έργο με τον τίτλο που πλέον καθιερώθηκε, «Υπάρχει και φιλότιμο», είναι ένα έργο γερό στη δομή του, τρίπρακτο, που ακολουθεί τη λογική της παλαιάς φάρσας. Πρώτη πράξη: σαλόνι αστικού σπιτιού, δεύτερη πράξη: ξενοδοχείο, ερωτική φωλιά, χωριό, αστυνομικό τμήμα κ.τ.λ., τρίτη πράξη: επιστροφή στο αστικό σαλόνι.

Στο έξοχο έργο που παίζει τώρα με επιτυχία ο Μπέζος, ο οποίος το έχει σκηνοθετήσει, η αρχιτεκτονική έχει τροποποιηθεί. Πρώτη πράξη: πολιτική αναισθησία, δεύτερη πράξη: αποκάλυψη μιας πολιτικής απάτης, τρίτη πράξη: αποκατάσταση της παλαιάς αστικής ηθικής.

Οι συγγραφείς ως δημοσιογράφοι (όλοι όσοι ανέφερα παραπάνω όχι τυχαία ήταν δημοσιογράφοι και γνώριζαν από κοντά την απάτη, τη ρεμούλα, την αδικία, το ρουσφέτι) αναλύουν με σοφία τα καθέκαστα, βάζουν βαθιά το νυστέρι και η μεταστροφή του ήρωα από λαμόγιο σε έντιμο πολίτη γίνεται και πειστικά και συνταρακτικά.

Ο Μπέζος στις καλύτερες στιγμές του, λιτός, ουσιαστικός, κωμικός με δραματικό υπόβαθρο.

Η Λαμπρόγιαννη πάντα έξοχη, με μια πονηρή αφέλεια και μια διαβολική υφέρπουσα βιτριολική δόση. Ο Τάσος Κωστής καίρια περσόνα λαμόγιου.

Ο έμπειρος Ντίνος Σπυρόπουλος πλάι στα νεότερα στελέχη του θιάσου που γνωρίζουν το είδος και κινούνται ανάμεσα στην κωμωδία και τη φάρσα: Γιάνναρης, Απέργης, Νταντάμη, Ισιδώρου, η εύελπις Δαέλη, η Καραδάκη.

Εξοχες οι λύσεις του Χαλκιά και αρμόδια υφολογικά τα κοστούμια της Παναγιώτου.

Κείμενο:
Αλέκος Σακελλάριος – Χρήστος Γιαννακόπουλος
Σκηνοθεσία:
Γιάννης Μπέζος
Σκηνικά:
Αντώνης Χαλκιάς
Κοστούμια:
Νικόλ Παναγιώτου
Φωτισμοί:
Χρήστος Τζιόγκας
Ερμηνείες:
Γιάννης Μπέζος, Δάφνη Λαμπρόγιαννη, Τάσος Κωστής, Χρήστος Γιάνναρης, Ντίνος Σπυρόπουλος, Νίκος Απέργης, Κωνσταντίνα Νταντάμη, Θανάσης Ισιδώρου, Εύη Δαέλη, Ελένη Καραδάκη
Πού:
Θέατρο Προσκήνιο (Στουρνάρη και Καπνοκοπτηρίου 8, τηλ. 210-8211.855) έως 21/4