Η Ελλάδα και ο Νέος Ψυχρός Πόλεμος

Ο πολιτικός βίος της νεώτερης και σύγχρονης Ελλάδας – από την πρώτη κιόλας στιγμή της ύπαρξής της ως ανεξάρτητου κράτους – είναι συνυφασμένος με την επιρροή μεγάλων δυνάμεων. Αν και το επαναστατικό και εθνοαπελευθερωτικό κύμα του 19ου αιώνα είχε τεράστια δυναμική, η Ελλάδα σε μεγάλο βαθμό οφείλει την ανεξαρτησία της στην υποστήριξη της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας. Από τα τρία αντίστοιχα κόμματα (Αγγλικό, Γαλλικό, Ρωσικό) που κυριάρχησαν στο πολιτικό σύστημα τα πρώτα 40 χρόνια του νέου κράτους, μέχρι τη βασιλεία του (Βαυαρού) Οθωνα (1832-1862) και από την δυναστεία των Γλίξμπουργκ (1863-1974) μέχρι τις μεταπολεμικές παρεμβάσεις των ΗΠΑ, ο «ξένος παράγοντας» εκπροσωπείται σταθερά στα υψηλότερα πολιτειακά και πολιτικά κλιμάκια. Στα μέσα της δεκαετίας του 1910 και στα τέλη αυτής του 1930, η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη γίνονται εστίες δράσης ξένων πρακτόρων. Οι πρεσβείες των μεγάλων δυνάμεων της εποχής αποτελούν σημαντικά κέντρα αποφάσεων, ενώ βασιλιάς και πρωθυπουργός προσπαθούν να «δέσουν» την Ελλάδα στο άρμα συγκρουόμενων δυνάμεων. Ολα αυτά ίσως ξενίζουν· ίσως μοιάζουν με παρακμιακά φαινόμενα μιας άλλης εποχής που έχει περάσει ανεπιστρεπτί. Σύμφωνα με μία ρομαντική, ιδεαλιστική θεώρηση, η Ελλάδα θα έπρεπε να είναι «πραγματικά ανεξάρτητη»· ελεύθερη από οποιουδήποτε είδους επιρροή τρίτων. Η ψυχρή πραγματικότητα όμως είναι ότι η Ελλάδα είναι ένα μικρό κράτος, με περιορισμένους πόρους, πορώδη σύνορα, σε μία διαχρονικά κρίσιμη και ασταθή περιοχή. Η επιρροή πρεσβειών και ξένων παραγόντων στο εσωτερικό είναι συνάρτηση αφενός μεν της ισχύος μιας χώρας, αφετέρου δε του γεωστρατηγικού διακυβεύματος της εκάστοτε εποχής. Η ανεξαρτησία δεν είναι μια αφηρημένη έννοια· αλλά σίγουρα δεν είναι και μια απόλυτη έννοια με μόνο δύο πιθανές καταστάσεις (ανεξάρτητος/υπόδουλος).

Οπως έχουμε διαπιστώσει πολλές φορές – ακόμη και στο πρόσφατο παρελθόν, με μεγάλο κόστος – η πραγματική ανεξαρτησία δεν είναι αποτέλεσμα φανφαρόνικης σύγκρουσης μπροστά στις κάμερες ή επιφανειακής διάρρηξης διακρατικών σχέσεων, αλλά ο προσεκτικός σχεδιασμός μίας εξωτερικής πολιτικής που θέτει σωστούς και ξεκάθαρους στρατηγικούς στόχους, έχει καλή αντίληψη της συγκυρίας, εκμεταλλεύεται κοινές επιδιώξεις και συμφέροντα, μεγιστοποιεί τα οφέλη από συνεργασίες, και ελαχιστοποιεί τα κόστη συγκρούσεων και αποκλίσεων. Μια τέτοια διπλωματία ακολούθησαν οι πολιτικοί που έδωσαν στην Ελλάδα την ανεξαρτησία της (Καποδίστριας), επέκτειναν την επικράτειά της (Βενιζέλος), την ενέταξαν στην ΕΟΚ (Καραμανλής) και στην ΟΝΕ (Σημίτης).

Η πραγμάτωση του μεταπολιτευτικού αιτήματος για «εθνική ανεξαρτησία» και «λαϊκή κυριαρχία» και η ακόλουθη εξάλειψη περιστατικών εμφανούς παρέμβασης ξένων δυνάμεων στο εσωτερικό της χώρας ήταν μεν αποτέλεσμα επιτυχών χειρισμών, οφείλεται όμως κυρίως στην κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης και στη λήξη του Ψυχρού Πολέμου, η οποία (προσωρινά απ’ ότ,ι αποδεικνύεται πλέον) αφαίρεσε από την Ευρώπη τη γεωπολιτική της σημασία. Στη μετα-ψυχροπολεμική εποχή, και ειδικά μετά την 11η Σεπτεμβρίου (2001), οι ΗΠΑ αποσύρουν το ενδιαφέρον τους από την Ευρώπη και στρέφονται στη Μέση Ανατολή και την Ασία. Οι ευρωπαϊκές χώρες αναπτύσσουν – με εξαιρετικά περιορισμένο αντίκτυπο – τις δικές τους πρωτοβουλίες αμυντικής συνεργασίας και θωράκισης. Η έλλειψη οράματος, συλλογικής ταυτότητας και στρατηγικής κατεύθυνσης της ΕΕ εξαιτίας της διεύρυνσης και των εσωτερικών αντιστάσεων κατά της πολιτικής ένωσης, καταδικάζουν κάθε προσπάθεια ουσιαστικής ολοκλήρωσης στον τομέα της διπλωματίας και της άμυνας.

Είναι πλέον προφανές ότι αυτή η περίοδος γεωπολιτικής νηνεμίας έχει λήξει. Από τα μέσα της δεκαετίας του 2000, και συγκεκριμένα από τις ουκρανικές εκλογές του 2004, ο Βλαντίμιρ Πούτιν θέτει σε ισχύ μια μακρόπνοη και εξαιρετικά μεθοδική στρατηγική αναθεώρησης της μεταψυχροπολεμικής ισορροπίας δυνάμεων. Η στρατηγική αυτή ξεκινάει από τον παραδοσιακό «ζωτικό χώρο» της Ρωσίας (Ουκρανία, Γεωργία, Μολδαβία, Κιργιστάν) με ωμές παρεμβάσεις στο εσωτερικό των χωρών αυτών, πυροδότηση αποσχιστικών τάσεων και κινημάτων και – εν τέλει, αφού το στάτους συνοριακών περιοχών διαβρωθεί επαρκώς – στρατιωτική εισβολή. Η αναθεωρητική στρατηγική επεκτείνεται σταδιακά και με διαφορετικούς τρόπους (κυβερνοεπιθέσεις, έμμεσες απειλές, διείσδυση και δημιουργία πολιτικών, επιχειρηματικών και μιντιακών «θυλάκων» στο εσωτερικό, υβριδικός πόλεμος, κατασκοπεία) στις παλιές σφαίρες επιρροής, στη Βαλτική και στην Ανατολική Ευρώπη. Με την Ευρώπη και τις ΗΠΑ να βρίσκονται σε ταυτοτική, πολιτική και στρατηγική αφασία, και διαπιστώνοντας ότι οι κινήσεις αυτές δεν αντιμετωπίζουν σοβαρή απάντηση, ο Πούτιν επεκτείνει τη στρατηγική αυτή στη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη, τα Βαλκάνια, και τις ίδιες της ΗΠΑ.

Η προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 και οι επιχειρήσεις επιρροής στο δημοψήφισμα της Βρετανίας και στις εκλογές των ΗΠΑ το 2016, μέσω αλγορίθμων, ψευδών ειδήσεων και ψεύτικων λογαριασμών σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ταρακουνούν τη Δύση και οδηγούν – επιτέλους – σε μια συστηματική προσπάθεια θωράκισης και αποτροπής περαιτέρω κρουσμάτων. Σε συνδυασμό με τον εντοπισμό σημαντικών ποσοτήτων υδρογονανθράκων στην ανατολική Μεσόγειο και της μάχης για τη δημιουργία αγωγών πετρελαίου και φυσικού αερίου στα Βαλκάνια, η Ευρώπη βρίσκεται ξανά – ύστερα από 30 χρόνια – στην καρδιά του «μεγάλου παιχνιδιού».

Οπως έγινε (απότομα) αντιληπτό με τη διαμάχη για τη Συμφωνία των Πρεσπών, ο αναβαθμισμένος γεωπολιτικός ρόλος της Ελλάδας δημιουργεί μεγάλες ευκαιρίες άλλα και κινδύνους. Ο χειρισμός τους απαιτεί εξαιρετική προσοχή, σοβαρότητα και στρατηγικό σχεδιασμό. Τα περιστατικά παρέμβασης ξένων παραγόντων σε εθνικά θέματα – όπως οι ασφυκτικές πιέσεις σε βουλευτές και οι δηλώσεις ρώσων αξιωματούχων αλλά και του ίδιου του Πούτιν – δεν πρέπει να τα αντιμετωπίσουμε αποσπασματικά αλλά ως μέρος της μεγάλης εικόνας. Ο κίνδυνος για τη δημιουργία ενός αντιδυτικού, εξτρεμιστικού πόλου στο εσωτερικό της χώρας – και ειδικά στη βόρειο Ελλάδα – είναι υπαρκτός.

Η αίσθηση ότι οι αποφάσεις της κυβέρνησης και του Κοινοβουλίου είναι αποτέλεσμα πιέσεων ή συναλλαγών δεν δημιουργεί μόνο ένα ζοφερό κλίμα στο πολιτικό σύστημα που μειώνει την εμπιστοσύνη των πολιτών. Εχει ταυτόχρονα σοβαρές συνέπειες και στο επίπεδο της ψυχολογίας. Δημιουργεί αισθήματα συλλογικής ντροπής· πλήττει την εθνική υπερηφάνεια και αυτή είναι μία από τις βασικότερες αιτίες εμφάνισης και εμπέδωσης εξτρεμισμού, διχασμού και πολιτικής βίας.

Ο Νέος Ψυχρός Πόλεμος θέτει πιεστικά το αίτημα μιας συγκροτημένης εξωτερικής πολιτικής σε συνάρτηση με ισχυρές αμυντικές συμμαχίες και θωράκιση εναντίον αναδυόμενων απειλών όπως ο υβριδικός πόλεμος. Η σύνταξη της Ελλάδας με το πλευρό της φιλελεύθερης Δύσης πρέπει να είναι μια στρατηγική, συνειδητή επιλογή που θα επιφέρει τα αντίστοιχα οφέλη.

Ο Ρωμανός Γεροδήμος είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο του Bournemouth