Μια βαθιά μεταρρύθμιση στον τρόπο λειτουργίας της Τοπικής Αυτοδιοίκησης εισάγει ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, καθιερώνοντας για πρώτη φορά την ηλεκτρονική ψηφοφορία τόσο στις αυτοδιοικητικές εκλογές όσο και στα συμβουλευτικά δημοτικά δημοψηφίσματα και στην ανάδειξη των συμβουλίων νέων.
Η πρωτοβουλία αυτή επιχειρεί να μεταφέρει σημαντικό μέρος της δημοκρατικής διαδικασίας στο ψηφιακό περιβάλλον, διευρύνοντας τη συμμετοχή των πολιτών. Στόχος είναι η εξοικείωση των εκλογέων με τη νέα διαδικασία, η οποία στο μέλλον αναμένεται να επεκταθεί και στις εθνικές εκλογές, καθώς και η διευκόλυνση όσων βρίσκονται εκτός του τόπου όπου είναι δημότες την ημέρα της ψηφοφορίας.
Στο επίκεντρο της νέας αρχιτεκτονικής βρίσκεται η δυνατότητα άσκησης του εκλογικού δικαιώματος μέσω ηλεκτρονικής ψήφου για την ανάδειξη δημάρχων, δημοτικών και περιφερειακών συμβουλίων, αρχής γενομένης από τις αυτοδιοικητικές εκλογές του 2028.
Το σχέδιο νόμου, που έχει τεθεί σε δημόσια διαβούλευση από τον υπουργό Εσωτερικών Θοδωρή Λιβάνιο και αναμένεται να κατατεθεί στη Βουλή τον Ιούνιο, προβλέπει ότι η ηλεκτρονική ψήφος θα είναι προαιρετική και θα λειτουργεί παράλληλα με τη συμβατική διαδικασία της κάλπης. Ο εκλογέας θα έχει τη δυνατότητα επιλογής μεταξύ φυσικής παρουσίας και ηλεκτρονικής συμμετοχής, χωρίς να καταργείται η παραδοσιακή μορφή ψηφοφορίας. Για την αποτροπή διπλής ψήφου, όσοι επιλέγουν την ηλεκτρονική διαδικασία θα εγγράφονται σε ειδικούς εκλογικούς καταλόγους και θα αποκλείονται από τη φυσική ψηφοφορία.
Οι ειδικοί κατάλογοι θα τηρούνται από το υπουργείο Εσωτερικών και θα περιλαμβάνουν πλήρη στοιχεία ταυτοποίησης και επικοινωνίας των εκλογέων. Η εγγραφή θα γίνεται μέσω ειδικής εφαρμογής στο gov.gr, με χρήση κωδικών taxisnet και επιβεβαίωση στοιχείων με κωδικούς επαλήθευσης μιας χρήσης (OTP). Η επεξεργασία των δεδομένων θα διέπεται από τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR) και την ελληνική νομοθεσία.
Η διαδικασία της ηλεκτρονικής ψηφοφορίας θα πραγματοποιείται σε ειδικά εκλογικά τμήματα ηλεκτρονικής ψήφου, υπό την προϋπόθεση ότι έχουν εγγραφεί τουλάχιστον 30 εκλογείς ανά δήμο, ώστε να διασφαλίζεται η μυστικότητα και η αξιοπιστία της διαδικασίας. Οι εκλογείς θα μπορούν να ψηφίζουν σε οποιοδήποτε από αυτά τα τμήματα, ανεξαρτήτως του δήμου εγγραφής τους.
Μετά την ταυτοποίηση, ο εκλογέας θα αποσύρεται σε ειδικό χώρο με ηλεκτρονική συσκευή (υπολογιστή ή τάμπλετ), όπου θα ασκεί το εκλογικό του δικαίωμα για τις δημοτικές και περιφερειακές αρχές του τόπου εγγραφής του.
Η νέα μέθοδος αναμένεται να αυξήσει τη συμμετοχή, διευκολύνοντας εργαζόμενους που ζουν μακριά από τον τόπο τους, ετεροδημότες –καθώς δεν προβλέπονται ειδικά εκλογικά κέντρα για αυτούς στις αυτοδιοικητικές εκλογές– αλλά και νέους με υψηλή εξοικείωση στα ψηφιακά εργαλεία.
Θεσμικές εγγυήσεις και έλεγχος αξιοπιστίας
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη θεσμική θωράκιση του συστήματος. Ο Κώδικας προβλέπει τη συγκρότηση ειδικών επιτροπών υψηλού κύρους για την αξιολόγηση και εποπτεία της ηλεκτρονικής ψηφοφορίας. Η Ειδική Επιτροπή Αξιολόγησης Λογισμικού, αποτελούμενη από πανεπιστημιακούς του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, του ΕΚΠΑ και του Πανεπιστημίου Πειραιά, θα ελέγχει την εφαρμογή και θα καταθέτει πόρισμα στην Επιτροπή Θεσμών και Διαφάνειας της Βουλής.
Παράλληλα, η εκλογική διαδικασία θα εποπτεύεται από πενταμελή εφορευτική επιτροπή με συμμετοχή αντιπροέδρου του Αρείου Πάγου, παρέδρων του Συμβουλίου της Επικρατείας και πανεπιστημιακών, για τη διασφάλιση του αδιάβλητου της διαδικασίας.
Συμβουλευτικά δημοτικά δημοψηφίσματα
Η φιλοσοφία της ψηφιακής συμμετοχής επεκτείνεται και στα συμβουλευτικά δημοτικά δημοψηφίσματα. Οι δήμοι θα μπορούν να προκηρύσσουν δημοψηφίσματα για ζητήματα αποκλειστικής αρμοδιότητάς τους, εκτός θεμάτων δημοσιονομικής διαχείρισης, τελών ή διοικητικών ορίων. Η πρωτοβουλία θα μπορεί να προέρχεται είτε από το δημοτικό συμβούλιο με πλειοψηφία δύο τρίτων είτε από τους δημότες, εφόσον συγκεντρωθούν υπογραφές τουλάχιστον του 10% των εγγεγραμμένων εκλογέων.
Η συλλογή υπογραφών θα γίνεται μέσω ειδικής ψηφιακής πύλης, με τον Επόπτη Νομιμότητας να ελέγχει εκ των προτέρων τη νομιμότητα του αιτήματος. Τα δημοτικά δημοψηφίσματα θα διεξάγονται αποκλειστικά με ηλεκτρονική ψηφοφορία, σε συνεργασία με το ΕΔΥΤΕ Α.Ε., και το αποτέλεσμά τους θα έχει συμβουλευτικό χαρακτήρα προς το δημοτικό συμβούλιο.
Ο Κώδικας προβλέπει αυστηρές εγγυήσεις εγκυρότητας: απαγορεύεται η διεξαγωγή δημοψηφισμάτων κατά την προεκλογική περίοδο εθνικών ή ευρωπαϊκών εκλογών ή το ίδιο έτος με τις αυτοδιοικητικές εκλογές. Επιπλέον, για να θεωρείται έγκυρο το αποτέλεσμα, απαιτείται συμμετοχή τουλάχιστον του 30% των εγγεγραμμένων ή του 50% όσων είχαν ψηφίσει στις προηγούμενες αυτοδιοικητικές εκλογές.
Συμβούλια νέων και ενίσχυση συμμετοχής
Η ηλεκτρονική ψηφοφορία θα εφαρμοστεί και στην εκλογή των συμβουλίων νέων, με στόχο την αναζωογόνηση του θεσμού και την ενεργότερη συμμετοχή της νέας γενιάς στη δημοτική διακυβέρνηση.
Η σύσταση συμβουλίων νέων προβλέπεται σε όλους τους δήμους άνω των 2.000 κατοίκων. Τα μέλη θα εκλέγονται αποκλειστικά ηλεκτρονικά και θα λειτουργούν ως συμβουλευτικά όργανα για ζητήματα που αφορούν τη νεολαία, την εκπαίδευση, τον πολιτισμό, τον αθλητισμό και την κοινωνική πολιτική.
Δικαίωμα συμμετοχής θα έχουν οι νέοι έως 29 ετών. Οι εκλογές θα διεξάγονται δύο φορές ανά δημοτική περίοδο, την πρώτη Κυριακή του Απριλίου του πρώτου έτους και την πρώτη Κυριακή του Οκτωβρίου του τρίτου έτους, μέσω ειδικής πλατφόρμας του gov.gr. Οι υποψηφιότητες θα κατατίθενται ηλεκτρονικά, με ταυτοποίηση μέσω taxisnet και του Εθνικού Μητρώου Επικοινωνίας.
Ο αριθμός των μελών θα εξαρτάται από τον πληθυσμό κάθε δήμου, από τρία μέλη για τους μικρούς δήμους έως δεκαπέντε για τον Δήμο Αθηναίων. Κατά τη διάρκεια της 30μηνης θητείας τους, οι νέοι σύμβουλοι θα μπορούν να συμμετέχουν στις συνεδριάσεις των δημοτικών συμβουλίων με δικαίωμα λόγου και να θέτουν ζητήματα στις ειδικές συνεδριάσεις λογοδοσίας των δημοτικών αρχών.
