Στη νοτιοανατολική Τουρκία βρίσκεται ένας εντυπωσιακός αρχαιολογικός χώρος, το Γκιομπεκλί Τεπέ, που ενδέχεται να αλλάξει όσα γνωρίζαμε για τις απαρχές του ανθρώπινου πολιτισμού. Το Γκιομπεκλί Τεπέ, ηλικίας περίπου 12.000 ετών, θεωρείται ένα από τα αρχαιότερα μνημεία που έχει δημιουργήσει ο άνθρωπος και αμφισβητεί την καθιερωμένη άποψη ότι η γεωργία υπήρξε το πρώτο βήμα προς την ανάπτυξη των πόλεων και της οργανωμένης κοινωνίας.
«Το Γκιομπεκλί Τεπέ αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα ενός συγκροτήματος μνημειωδών μεγαλιθικών κατασκευών που απεικονίζει μια σημαντική περίοδο της ανθρώπινης ιστορίας. Οι μονολιθικοί στύλοι σε σχήμα Τ λαξεύτηκαν από το παρακείμενο ασβεστολιθικό οροπέδιο και μαρτυρούν νέα επίπεδα αρχιτεκτονικής και τεχνολογίας μηχανικής. Θεωρείται ότι αποδεικνύουν την ύπαρξη εξειδικευμένων τεχνιτών και, ενδεχομένως, την εμφάνιση πιο ιεραρχικών μορφών ανθρώπινης κοινωνίας» αναφέρει στη σελίδα της η Unesco.
Copyright: © DAI, Göbekli Tepe Project
Για δεκαετίες, η επιστημονική κοινότητα πίστευε ότι η ανθρώπινη εξέλιξη ακολούθησε μία συγκεκριμένη πορεία: πρώτα η καλλιέργεια της γης και η εξημέρωση των ζώων, στη συνέχεια η δημιουργία μόνιμων οικισμών και, τέλος, η εμφάνιση του πολιτισμού.
Η Νεολιθική Επανάσταση και το νέο ερώτημα
Η διαδικασία αυτή, γνωστή ως Νεολιθική Επανάσταση, ξεκίνησε περίπου πριν από 10.000 χρόνια στην περιοχή της Εύφορης Ημισελήνου. Εκεί οι άνθρωποι άρχισαν να καλλιεργούν σιτηρά όπως το σιτάρι και το κριθάρι και να εξημερώνουν ζώα όπως πρόβατα και κατσίκες.
Ωστόσο, το Γκιομπεκλί Τεπέ φαίνεται να ανατρέπει αυτή τη θεωρία, καθώς τα ευρήματα υποδεικνύουν μια διαφορετική ακολουθία στην εξέλιξη του πολιτισμού.
Copyright: © DAI, Göbekli Tepe Project
Ένα μνημείο προγενέστερο των πυραμίδων
Ο χώρος χρονολογείται μεταξύ 9500 και 8000 π.Χ., δηλαδή χιλιάδες χρόνια πριν από τη Μεγάλη Πυραμίδα της Γκίζας και περίπου 6.000 χρόνια πριν από το Στόουνχεντζ. Οι ανασκαφές αποκάλυψαν κυκλικές κατασκευές με μεγάλους ασβεστολιθικούς πυλώνες σε σχήμα Τ, διακοσμημένους με περίτεχνες χαράξεις ζώων.
Η πολυπλοκότητα αυτών των κατασκευών θεωρείται εντυπωσιακή, αν ληφθεί υπόψη ότι οι κοινωνίες της εποχής εκείνης θεωρούνταν μέχρι πρόσφατα αποκλειστικά κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες.
Θρησκευτικό κέντρο ή πρώιμος οικισμός;
Αρχικά, οι αρχαιολόγοι εκτιμούσαν ότι το Γκιομπεκλί Τεπέ λειτουργούσε ως θρησκευτικό κέντρο ή τόπος τελετουργιών. Ο Γερμανός αρχαιολόγος Κλάους Σμιτ, που ηγήθηκε των ανασκαφών για σχεδόν δύο δεκαετίες, το περιέγραψε ως πιθανό προσκυνηματικό χώρο όπου συγκεντρώνονταν άνθρωποι από διαφορετικές περιοχές.
Νεότερα ευρήματα, όπως ίχνη κατοικιών, δεξαμενών νερού και εργαλεία επεξεργασίας σιτηρών, δείχνουν ότι ίσως επρόκειτο για μόνιμο οικισμό με πιο σύνθετη κοινωνική οργάνωση απ’ ό,τι είχε αρχικά θεωρηθεί.
Copyright: © DAI
Μια νέα θεώρηση για την απαρχή του πολιτισμού
Η σημασία της ανακάλυψης είναι τεράστια, καθώς υποδηλώνει ότι η κοινωνική συνεργασία, η τεχνολογική πρόοδος και πιθανώς η θρησκευτική έκφραση προηγήθηκαν της συστηματικής γεωργίας. Με άλλα λόγια, η ανάγκη για συλλογική ταυτότητα και κοινές τελετουργίες ίσως αποτέλεσε κίνητρο για την ανάπτυξη οργανωμένων κοινωνιών και όχι απλώς συνέπεια της αγροτικής ζωής.
