Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ απείλησε σήμερα να αποσύρει τις Ηνωμένες Πολιτείες από το ΝΑΤΟ, επικρίνοντας την άρνηση των ευρωπαϊκών χωρών να στείλουν πλοία για την άρση του αποκλεισμού στο Στενό του Χορμούζ, στο Ιράν. Η δήλωση αυτή εντείνει τη ρητορική του κατά της στρατιωτικής συμμαχίας και προκαλεί νέα ανησυχία για την ενότητα της Δύσης.
Παραμένει ασαφές εάν ο Τραμπ θα μπορούσε να αποχωρήσει μονομερώς από τη συμμαχία, η οποία μετρά 77 χρόνια ύπαρξης. Αν και έχει λάβει στο παρελθόν σημαντικές αποφάσεις χωρίς την έγκριση του Κογκρέσου, αρκετές από αυτές έχουν μπλοκαριστεί από τα αμερικανικά δικαστήρια.
Το Σύνταγμα και οι συνθήκες
Το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών προβλέπει ότι ο πρόεδρος μπορεί να συνάπτει συνθήκες με τη συμβουλή και τη συγκατάθεση της Γερουσίας, υπό την προϋπόθεση ότι συμφωνούν τα δύο τρίτα των μελών της. Ωστόσο, δεν υπάρχει σαφής πρόβλεψη για τη διαδικασία απόσυρσης από μια συνθήκη.
Η Συνθήκη του ΝΑΤΟ
Το ΝΑΤΟ, που ιδρύθηκε το 1949 από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά και ευρωπαϊκές χώρες, δημιουργήθηκε για την αντιμετώπιση του κινδύνου σοβιετικής επίθεσης και παραμένει ο ακρογωνιαίος λίθος της δυτικής ασφάλειας. Το Άρθρο 13 της Συνθήκης προβλέπει ότι οποιοδήποτε μέλος μπορεί να αποχωρήσει, εφόσον ειδοποιήσει έναν χρόνο νωρίτερα την κυβέρνηση των ΗΠΑ, η οποία ενημερώνει στη συνέχεια τις υπόλοιπες κυβερνήσεις. Μέχρι σήμερα, κανένα μέλος δεν έχει αποχωρήσει από τη συμμαχία.
Το πλαίσιο της αμερικανικής νομοθεσίας
Το 2023, το Κογκρέσο ενέκρινε νόμο που απαγορεύει σε οποιονδήποτε πρόεδρο να αποσύρει τις Ηνωμένες Πολιτείες από το ΝΑΤΟ χωρίς την έγκριση των δύο τρίτων της Γερουσίας. Ο τότε πρόεδρος Τζο Μπάιντεν υπέγραψε τον νόμο, ο οποίος ενσωματώθηκε στον ετήσιο Νόμο περί Εξουσιοδότησης Εθνικής Άμυνας (NDAA) του 2024.
Η τροπολογία εισήχθη από τον Δημοκρατικό γερουσιαστή Τιμ Κέιν και τον τότε Ρεπουμπλικανό γερουσιαστή, νυν υπουργό Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο. Ο νόμος απαγορεύει επίσης τη χρήση αμερικανικών κονδυλίων για την αποχώρηση από το ΝΑΤΟ.
Ο Ρούμπιο, που είναι και Σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας του Τραμπ, δήλωσε ότι η Ουάσιγκτον πρέπει να επανεξετάσει τις σχέσεις της με τη συμμαχία μετά τον πόλεμο στο Ιράν, ο οποίος άρχισε στις 28 Φεβρουαρίου με αεροπορικές επιδρομές των ΗΠΑ και του Ισραήλ.
Οι θέσεις του Τραμπ
Ο Τραμπ έχει εκφράσει επανειλημμένα τη δυσαρέσκειά του για το ΝΑΤΟ. Το 2020, κατά την πρώτη του θητεία, νομικός σύμβουλος του υπουργείου Δικαιοσύνης γνωμοδότησε ότι ο πρόεδρος, και όχι το Κογκρέσο, έχει την αποκλειστική εξουσία να αποσύρεται από διεθνείς συνθήκες.
Έκθεση της Υπηρεσίας Ερευνών του Κογκρέσου τον περασμένο Φεβρουάριο ανέφερε ότι, εάν το ζήτημα οδηγηθεί στα δικαστήρια, η εκτελεστική εξουσία θα μπορούσε να επικαλεστεί αυτή τη γνωμοδότηση, υποστηρίζοντας πως η τροπολογία του NDAA είναι αντισυνταγματική.
Σε συνέντευξή του στο πρακτορείο Reuters, ο Τραμπ δήλωσε ότι στο διάγγελμά του προς το έθνος θα αναφέρει πως εξετάζει το ενδεχόμενο αποχώρησης από τη συμμαχία. Λίγες ώρες νωρίτερα, ο υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ αρνήθηκε να επαναβεβαιώσει τη δέσμευση των ΗΠΑ στη συλλογική άμυνα του ΝΑΤΟ.
Κατά τους ειδικούς, η έλλειψη αυτής της δέσμευσης αποτελεί το βασικότερο πρόβλημα. Όπως δήλωσε ο Μαξ Μπέργκμαν, πρώην στέλεχος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, «εάν ο πρόεδρος και ο στρατός δεν είναι δεσμευμένοι στο ΝΑΤΟ και την ευρωπαϊκή ασφάλεια, τότε δεν νομίζω ότι το Κογκρέσο μπορεί να κάνει πολλά για να το σταματήσει αυτό».
Το επόμενο βήμα
Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, ο αρχηγός κράτους έχει γενικά την εξουσία να αποσυρθεί από μια συνθήκη, εφόσον αυτή προβλέπει διαδικασία αποχώρησης και τηρηθούν οι όροι της. Ωστόσο, η αμερικανική νομοθεσία παραμένει ασαφής.
Στο παρελθόν, πρόεδροι των ΗΠΑ έχουν αποσυρθεί από συνθήκες χωρίς την έγκριση του Κογκρέσου, όπως συνέβη με τη συνθήκη «Ανοικτοί Ουρανοί», από την οποία αποχώρησε ο Τραμπ το 2020.
Εάν το θέμα φτάσει στα δικαστήρια, η απόφαση του προέδρου θα είναι δύσκολο να αμφισβητηθεί. Ένα κρίσιμο ζήτημα είναι ποιος έχει έννομο συμφέρον να προσφύγει κατά της αποχώρησης, καθώς το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ δεν έχει ποτέ αποφανθεί επί της ουσίας για υπόθεση αποχώρησης από διεθνή συνθήκη.
