Μπορεί ένα σπάνιο δέντρο που συναντάται στα ελληνικά βουνά να βοηθήσει στην ανάπτυξη αντικαρκινικών φαρμάκων; Μια νέα επιστημονική έρευνα του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου απαντά θετικά, αποκαλύπτοντας τη γενετική ποικιλότητα και τη φαρμακευτική αξία του ίταμου στην Ελλάδα.

Η επιστημονική ομάδα, υπό τον συντονισμό του Καθηγητή του Εργαστηρίου Δασικής Γενετικής του Τμήματος Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, Φίλιππου Α. Αραβανόπουλου, εντόπισε σημαντικούς πληθυσμούς του ευρωπαϊκού ίταμου (Taxus baccata) στην Ελλάδα, ως πολύτιμες φυσικές πηγές ουσιών που χρησιμοποιούνται σε ευρέως διαδεδομένα αντικαρκινικά φάρμακα.

Στην έρευνα, η οποία υλοποιήθηκε στο Εργαστήριο Δασικής Γενετικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου και χρηματοδοτήθηκε από εθνικούς πόρους (Πρόγραμμα ΕΣΠΑ), συμμετείχαν, επίσης, ο ΕΛΓΟ-Δήμητρα και το ιταλικό ερευνητικό ινστιτούτο Fondazione Edmund Mach.Τα πλήρη αποτελέσματα της εκτενούς έρευνας δημοσιεύτηκαν πρόσφατα στο έγκριτο διεθνές επιστημονικό περιοδικό PLOS One.

Μάλιστα, η επιστημονική ομάδα του Αριστοτελείου εξέτασε τρεις περιφερειακούς (ως προς την εξάπλωση του είδους στην Ευρώπη) πληθυσμούς ίταμου στη βόρεια Ελλάδα, στα όρη Χολομώντας, Όλυμπος και Βούρινος, προκειμένου να αξιολογήσει τη γενετική ποικιλότητα, τη χημιοποικιλότητα και τα επιγενετικά χαρακτηριστικά τους. Άλλωστε, οι ταξάνες – φυσικές χημικές ενώσεις που παράγονται από τα δέντρα του ίταμου – αποτελούν βασικά συστατικά φαρμάκων όπως η πακλιταξέλη, η οποία χρησιμοποιείται για τη θεραπεία διαφόρων μορφών καρκίνου.Πρόκειται, δε, για την πρώτη φορά που ελληνικοί πληθυσμοί ίταμου αξιολογούνται με αυτή τη σύνθετη προσέγγιση.

Τα αποτελέσματα έδειξαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των πληθυσμών ως προς την ποσότητα των αντικαρκινικών ταξανών που παράγουν, καθώς και αξιοσημείωτες εποχικές μεταβολές στις συγκεντρώσεις τους. Αξίζει να σημειωθεί πώς από όλες τις ταξάνες που μελετήθηκαν, η ένωση 10-δεακετυλοβακατίνη III -μια σημαντική πρόδρομη ένωση για την ημι-συνθετική παραγωγή της πακλιταξέλης- βρέθηκε να είναι η πιο άφθονη ταξάνη στις βελόνες των δέντρων, με τα υψηλότερα επίπεδα να καταγράφονται στον πληθυσμό του Ολύμπου.

Τα ευρήματα αναδεικνύουν τη δυνατότητα ανάπτυξης προγραμμάτων γενετικής βελτίωσης που θα βασίζονται στον εντοπισμό και τον κλωνικό πολλαπλασιασμό δέντρων με υψηλή παραγωγή ταξανών, διατηρώντας παράλληλα τη γενετική ποικιλότητα των πληθυσμών.

Οι επιστήμονες, ταυτόχρονα, υπογράμμισαν την επείγουσα ανάγκη προστασίας των εναπομεινάντων πληθυσμών ίταμου στην Ελλάδα, οι οποίοι είναι σπάνιοι και κατακερματισμένοι, συχνά με λιγότερα από 50 άτομα. Γι’ αυτό και προτείνουν την επέκταση των προστατευόμενων περιοχών που περιλαμβάνουν τα μικρά δάση ίταμου, τη δημιουργία μονάδων προστασίας γενετικών πόρων, την παρακολούθηση της γενετικής ποικιλότητας, την απαγόρευση υλοτομίας, τη ρύθμιση της βόσκησης και την ανάπτυξη προγραμμάτων διατήρησης γενετικών πόρων εκτός του φυσικού περιβάλλοντος, χρησιμοποιώντας υλικό από πολλαπλούς πληθυσμούς ώστε να διασφαλιστεί η προστασία αυτού του πολύτιμου φυσικού πόρου.