Με τους αυτόπτες μάρτυρες της στυγερής δολοφονίας του Γρηγόρη Λαμπράκη, τον Μάιο του 1963, συναντήθηκε ανήμερα των 93ων γενεθλίων του ο σκηνοθέτης Κώστας Γαβράς, στη Θεσσαλονίκη, κατά την τελετή χωροθέτησης του «Δείκτη Μνήμης» – Σημείο Ζ. Το σημείο τοποθετήθηκε με πρωτοβουλία του Δήμου Θεσσαλονίκης, δίπλα στο μνημείο, στη συμβολή των οδών Βενιζέλου και Ερμού.
Ο κ. Γαβράς, συνοδευόμενος από τον δήμαρχο Θεσσαλονίκης Στέλιο Αγγελούδη, τον πρόεδρο του Δημοτικού Συμβουλίου Σπύρο Βούγια, τον Γάλλο πρόξενο στη Θεσσαλονίκη Ζαν Λικ Λαβό και τον πρόεδρο του Διοικητικού Συμβουλίου του Μουσείου Μίκη Θεοδωράκη Ζάτουνας Παρασκευά Παρασκευόπουλο, άκουσε με προσοχή τις μαρτυρίες των δικηγόρων Σπύρου Σακέτα, Αλέκου Γρίμπα και της Καίτης Τσαρουχά, κόρης του βουλευτή της ΕΔΑ Γιώργου Τσαρουχά. Οι αφηγήσεις τους αναβίωσαν την ιστορία της δολοφονίας του ειρηνιστή βουλευτή που συγκλόνισε τη χώρα.
Τα τραγικά γεγονότα ενέπνευσαν τον Βασίλη Βασιλικό να γράψει το μυθιστόρημα «Ζ», το οποίο μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε διεθνώς. Η δολοφονία και η επιτυχία του βιβλίου οδήγησαν τον Κώστα Γαβρά να το μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη, παρά το ότι δεν μπορούσε να γυριστεί στην Ελλάδα, λόγω του καθεστώτος των Συνταγματαρχών.
Το μεσημέρι, ο διεθνούς φήμης σκηνοθέτης στάθηκε μπροστά στο μνημείο του Λαμπράκη, στην «καρδιά» της Θεσσαλονίκης, εκεί όπου ο δήμος τοποθέτησε τον «Δείκτη Μνήμης» – Σημείο Ζ. Το σημείο αυτό θα υπενθυμίζει σε κατοίκους και επισκέπτες τα ιστορικά γεγονότα. Πρόκειται για δίγλωσση πινακίδα, στα ελληνικά και αγγλικά, με κείμενα, φωτογραφίες και γραφιστικές συνθέσεις.
Στη μία όψη του «Δείκτη Μνήμης» παρουσιάζονται στοιχεία για τον Γρηγόρη Λαμπράκη, ενώ στην άλλη, το λεγόμενο «Σημείο Ζ», περιλαμβάνονται πληροφορίες για την ταινία του Κώστα Γαβρά, το ομώνυμο μυθιστόρημα του Βασίλη Βασιλικού και τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη.
«Να μην ξαναπεράσουμε από μίση και εμφυλίους πολέμους»
Ο Κώστας Γαβράς, έχοντας στο πλευρό του τη σύζυγό του Μισέλ, εξέφρασε τη συγκίνησή του για την υποδοχή και τις εκδηλώσεις τιμής που διοργάνωσε ο Δήμος Θεσσαλονίκης. Όπως είπε, η τελετή δεν αφορά το «φιλμ, αλλά τον άνθρωπο, τον Λαμπράκη, που γύριζε στον κόσμο με την πινακίδα, λέγοντας “Ελλάς” και πίσω από την “Ελλάς” είχε τα σημεία της ειρήνης. Δηλαδή ζητούσε την Ελλάδα σε ειρήνη. Και νομίζω αυτό πρέπει να μείνει στο κοινό. Οι ιδέες αυτού του ανθρώπου για την Ελλάδα».
Ευχήθηκε, ακόμη, οι Έλληνες «να μην ξαναπεράσουμε από μίση και από εμφυλίους πολέμους, όπως τον έζησε η γενιά μου. Δεν τον έχετε ζήσει εσείς, η γενιά μου τον έζησε, είναι το χειρότερο από όλα τα πράγματα. Ελπίζω, λοιπόν, ο Λαμπράκης να είναι παράδειγμα».
Μήνυμα δημοκρατίας από τον Δήμο Θεσσαλονίκης
Ο δήμαρχος Στέλιος Αγγελούδης τόνισε ότι ο Κώστας Γαβράς «σε δύσκολες στιγμές σήκωσε τη σημαία μέσα από την τέχνη του αντιφασιστικού και αντιδικτατορικού αγώνα. Η πόλη υποδέχεται έναν μεγάλο καλλιτέχνη, ο οποίος μαζί με τον αξέχαστο Μίκη Θεοδωράκη σήκωσαν ψηλά, μέσα από τον πολιτικό κινηματογράφο, την ανάγκη της αντίστασης και της δημοκρατίας».
Αναφερόμενος στον «Δείκτη Μνήμης», υπογράμμισε πως δημιουργήθηκε για να «αναδείξει την ιστορία της πόλης – η οποία συγχρόνως είναι και ιστορία της χώρας. Το “Ζ” αποτέλεσε την αφορμή για να ξεκινήσει ο αντιδικτατορικός αγώνας». Ευχαρίστησε τον σκηνοθέτη για την παρουσία του, σημειώνοντας ότι «επισκέπτεται ένα σημείο που το ανέδειξε διεθνώς χωρίς να το έχει δει τότε. Αυτό είναι το μεγαλείο ενός μεγάλου δημιουργού». Ο δήμαρχος ευχήθηκε επίσης «χρόνια πολλά» στον Κώστα Γαβρά, που γιόρτασε τα 93α γενέθλιά του στη Θεσσαλονίκη.
Συγκίνηση και μνήμες από τους αυτόπτες μάρτυρες
Ο Γάλλος πρόξενος Ζαν Λικ Λαβό χαρακτήρισε τον σκηνοθέτη «μια τεράστια γέφυρα μεταξύ της Ελλάδας και της Γαλλίας». Οι αυτόπτες μάρτυρες Αλέκος Γρίμπας, Σπύρος Σακέτας και Καίτη Τσαρουχά δήλωσαν βαθιά συγκινημένοι από τη συνάντησή τους με τον δημιουργό. Με πολλές λεπτομέρειες θυμήθηκαν και εξιστόρησαν όσα έζησαν την ημέρα της δολοφονίας του Γρηγόρη Λαμπράκη.
