Ύστερα από δύο δεκαετίες σταδιακής αποβιομηχάνισης, η Ευρωπαϊκή Ένωση εμφανίζεται αποφασισμένη να ανακτήσει τον έλεγχο της οικονομικής της βάσης. Το μήνυμα από τις Βρυξέλλες είναι σαφές: η περίοδος όπου η Ευρώπη λειτουργούσε κυρίως ως ανοιχτή αγορά για ξένες επενδύσεις χωρίς ουσιαστικό βιομηχανικό αποτύπωμα πλησιάζει στο τέλος της.
Με έναν νέο, φιλόδοξο νομοθετικό πυλώνα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ετοιμάζεται να καθορίσει αυστηρούς κανόνες για το πώς, πού και με ποιους όρους θα γίνεται δεκτό το ξένο κεφάλαιο σε στρατηγικούς τομείς της οικονομίας.
Η αριθμητική της στροφής και ο στόχος του 2030
Η αφετηρία αυτής της πολιτικής αλλαγής είναι καθαρά αριθμητική. Το μερίδιο της μεταποίησης στο ευρωπαϊκό ΑΕΠ έχει μειωθεί από 20,8% το 2000 σε 14,3% το 2020, γεγονός που αποδυνάμωσε την παραγωγική αυτονομία της Ένωσης και αύξησε την εξάρτησή της από τρίτες χώρες.
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έχει ήδη προαναγγείλει ότι η νέα βιομηχανική πολιτική θα συνδυάσει την πράσινη μετάβαση με την ανταγωνιστικότητα, αυτή τη φορά όμως με ξεκάθαρα «ανταλλάγματα» για όσους επιθυμούν να επενδύσουν στην Ευρώπη.
Το Industrial Accelerator Act και οι όροι επενδύσεων
Στον πυρήνα του σχεδίου, που αναμένεται να παρουσιαστεί ως Industrial Accelerator Act, βρίσκεται ο στόχος επαναφοράς της βιομηχανίας στο 20% της προστιθέμενης αξίας της ΕΕ έως το 2030. Οι Βρυξέλλες σχεδιάζουν μια ριζική αλλαγή φιλοσοφίας: η ξένη επένδυση θα γίνεται δεκτή μόνο εφόσον «ριζώνει» πραγματικά στο ευρωπαϊκό έδαφος.
Για επενδύσεις άνω των 100 εκατ. ευρώ σε τομείς όπως η αυτοκινητοβιομηχανία, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η χαλυβουργία ή τα δομικά υλικά, θα απαιτείται τουλάχιστον το 50% των εργαζομένων να είναι πολίτες της ΕΕ. Οι όροι θα ισχύουν για όλα τα επίπεδα απασχόλησης, από την παραγωγή έως τη διοίκηση.
Παράλληλα, οι επενδυτές θα υποχρεούνται να συμβάλλουν στην κατάρτιση και τη μεταφορά δεξιοτήτων, ώστε η τεχνογνωσία να παραμένει εντός της Ευρώπης.
Αλυσίδες εφοδιασμού και ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία
Εξίσου αυστηρές προβλέψεις τίθενται για την αλυσίδα εφοδιασμού. Τα προϊόντα που θα διατίθενται στην ενιαία αγορά θα πρέπει να περιλαμβάνουν τουλάχιστον 50% ευρωπαϊκής προέλευσης πρώτες ύλες ή ενδιάμεσα αγαθά. Επιπλέον, τουλάχιστον το 1% των εσόδων θα κατευθύνεται υποχρεωτικά σε έρευνα και ανάπτυξη εντός της Ένωσης.
Για πρώτη φορά, η πρόσβαση στην αγορά συνδέεται ρητά με την παραγωγή αξίας και γνώσης επί ευρωπαϊκού εδάφους.
Γεωπολιτική διάσταση και στρατηγικοί κλάδοι
Το σχέδιο φέρει σαφή γεωπολιτική διάσταση. Η Ευρώπη επιχειρεί να θωρακιστεί απέναντι στις επιθετικές βιομηχανικές πολιτικές των Ηνωμένων Πολιτειών και στο κύμα κινεζικών επενδύσεων που συχνά συνοδεύονται από περιορισμένη ή μηδενική μεταφορά τεχνολογίας.
Στο επίκεντρο των συζητήσεων βρίσκονται στρατηγικοί κλάδοι όπως ο χάλυβας, το αλουμίνιο και το τσιμέντο – τομείς υψηλής ενεργειακής έντασης και κρίσιμης σημασίας για την πράσινη μετάβαση.
Ο επαναπροσδιορισμός του «Made in EU»
Κομβικό στοιχείο αποτελεί και ο επαναπροσδιορισμός του τι σημαίνει «Made in EU». Η νέα έννοια του «Union origin content» θα βασίζεται στους τελωνειακούς κανόνες καταγωγής και θα περιλαμβάνει τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο.
Η Επιτροπή θα διατηρεί τη δυνατότητα να αναγνωρίζει, κατά περίπτωση, ισοδύναμο περιεχόμενο από τρίτες χώρες, υπό αυστηρούς όρους αμοιβαιότητας και πρόσβασης στις δημόσιες συμβάσεις.
Αδειοδοτήσεις και ζώνες βιομηχανικής επιτάχυνσης
Για να διασφαλιστεί η εφαρμογή των νέων κανόνων, το πακέτο συνοδεύεται από εκτεταμένη απλοποίηση των αδειοδοτήσεων. Προβλέπεται ενιαίος φάκελος αδειών, πλήρως ψηφιακές διαδικασίες και δεσμευτικά χρονοδιαγράμματα.
Το πιο ριζοσπαστικό μέτρο είναι η εισαγωγή του «σιωπηρού θετικού»: αν οι αρμόδιες αρχές δεν απαντήσουν εγκαίρως, το έργο θεωρείται εγκεκριμένο. Παράλληλα, μεγάλα έργα βιομηχανικής αποανθρακοποίησης θα χαρακτηρίζονται ως «υπέρτερου δημοσίου συμφέροντος», περιορίζοντας καθυστερήσεις.
Συμπληρωματικά, δημιουργούνται ζώνες βιομηχανικής επιτάχυνσης με συντονισμένο χωροταξικό σχεδιασμό, ταχύτερη σύνδεση με ενεργειακά δίκτυα και συγκεντρωμένες υποδομές. Στον τομέα του χάλυβα εισάγεται εθελοντική ετικέτα εκπομπών CO₂, ώστε να ευνοηθούν προϊόντα χαμηλού άνθρακα.
Οι προκλήσεις και η πολιτική διάσταση
Η νέα ευρωπαϊκή βιομηχανική πολιτική ενέχει ρίσκα, καθώς αναμένεται να προκαλέσει αντιδράσεις από εμπορικούς εταίρους και πιθανές εντάσεις στο εσωτερικό της Ένωσης.
Ωστόσο, για πρώτη φορά μετά από χρόνια, η Ευρώπη δείχνει έτοιμη να απαντήσει στο ζήτημα της παραγωγικής της επιβίωσης με κανόνες και όχι με ευχολόγια. Σε έναν κόσμο όπου η ισχύς μετριέται όλο και περισσότερο σε εργοστάσια, πρώτες ύλες και τεχνογνωσία, αυτή ίσως αποδειχθεί η πιο πολιτική απόφαση της δεκαετίας.
