Η οδός Τσάμη Καρατάσου είναι από τις πιο δροσερές στο Κουκάκι – το αεράκι από τον λόφο του Φιλοπάππου κατηφορίζει χωρίς εμπόδια. Είναι ένα «μυστικό» των παλιών κατοίκων της γειτονιάς.
Αντίστοιχα υπάρχουν άπειρα στην πρωτεύουσα – μόνο που τα γνωρίζουν λίγοι. Γι’ αυτό και είναι ιδιαίτερα σημαντικό το συμμετοχικό πρόγραμμα Cool Routes που άρχισε χθες την πιλοτική του λειτουργία, εν μέσω υψηλών θερμοκρασιών του πρώτου φετινού καύσωνα. Η καινοτόμα αυτή πρωτοβουλία δίνει τη δυνατότητα σε όσους κυκλοφορούν πεζή στο κέντρο της Αθήνας να σχεδιάζουν τις διαδρομές τους (έστω και τα 5-10 λεπτά από τη στάση ή το πάρκινγκ μέχρι τον προορισμό τους), διασχίζοντας τα πιο δροσερά σημεία της πόλης.
Τα δεδομένα συγκεντρώνονται σε έναν χάρτη στην ιστοσελίδα www.coolroutes.gr με την ιδιαιτερότητα ότι… τα «προσφέρουμε» όλοι μας. Γιατί αυτή είναι η μία από τις βασικές ιδέες: άνθρωποι που περπατούν, εργάζονται και μετακινούνται καθημερινά στην πόλη προσθέτουν την πληροφορία που έχουν βιώσει, κάποιο σημείο που έχουν εντοπίσει (ένα παγκάκι με σκιά, κάποιο σιντριβάνι ή δημόσια βρύση κ.λπ.) σε έναν χάρτη.
Τα σημεία που επισημαίνονται από τους χρήστες ως δροσερά εμφανίζονται στον χάρτη ως Cool Pins. Ο καθένας μπορεί να προτείνει ένα δροσερό σημείο με απλή διαδικασία: επισημαίνουμε, φωτογραφίζουμε με το κινητό μας, γράφουμε δυο λόγια γι’ αυτό και το κοινοποιούμε στα κοινωνικά μας δίκτυα με το hashtag #CoolRoutes.
Η ομάδα θα τα εντάξει άμεσα στον χάρτη. Να σημειώσουμε ότι η συμμετοχική αυτή χαρτογράφηση παρουσιάζεται πιλοτικά αυτό το καλοκαίρι – γι’ αυτό και περιορίζεται στην περιοχή του κέντρου. Στην πρώτη φάση καταγραφής, συνέβαλαν εθελοντές και εθελόντριες από την Greenpeace, το Beak-On, το HouseHub και το WWF Ελλάς. Από το φθινόπωρο η ομάδα θα προχωρήσει στον πιο ολοκληρωμένο σχεδιασμό της για το καλοκαίρι του 2027.
Το Cool Routes τελεί υπό την αιγίδα της μονάδας ΜΕΤΕΟ Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και την υποστήριξη του ελληνικού γραφείου της Greenpeace, ενώ ο ΟΑΣΑ έχει ευγενικά προσφέρει τη συνεργασία του στο πλαίσιο της προβολής της δράσης.
«Οι καύσωνες αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της κλιματικής αλλαγής, ειδικά μέσα στα μεγάλα αστικά κέντρα όπου η θερμοκρασία παραμένει σε υψηλά επίπεδα σχεδόν όλο το 24ωρο. Παρακολουθώντας τις τρέχουσες μετεωρολογικές συνθήκες και τους δείκτες δυσφορίας που παρέχει η μονάδα ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, οι πολίτες μπορούν να εντοπίσουν τα πιο “θερμά σημεία” και με τη βοήθεια της ιστοσελίδας “Cool Routes” να σχεδιάσουν κατάλληλα τις διαδρομές τους», τονίζει ο Κώστας Λαγουβάρδος, διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών.
Συλλογική αντίδραση
Ενα ακόμα βασικό χαρακτηριστικό της πρωτοβουλίας αποτυπώνεται στα λόγια της Μάρθας Γατσίνου από την ομάδα του Cool Routes. «Στον πυρήνα του Cool Routes βρίσκεται η ανάγκη να αντιδράσουμε συλλογικά απέναντι σε ένα φαινόμενο που μας επηρεάζει όλους κι όλες, μετατρέποντας την καθημερινή εμπειρία σε κοινό εργαλείο και αποφεύγοντας την απομόνωση ή την παθητική στάση απέναντι στον καύσωνα.
Σε αυτήν τη συλλογική δράση για την προσαρμογή μας, μπορούμε να βοηθήσουμε όλοι». Για την ιστορία: η πρωτοβουλία γεννήθηκε (και αναδείχθηκε πρώτη νικήτρια) τον Απρίλιο του 2026 μέσα από το «Reinventing Heat: η περίπτωση της Αθήνας», το αφηγηματικό hackathon του Greece Heatwave Project της Mindworks Lab, που υλοποιείται με την υποστήριξη του European Climate Foundation.
Το hackathon, που πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα του Δήμου Αθηναίων, είχε στόχο να αναδείξει νέες ιδέες για το πώς οι πόλεις και οι πολίτες μπορούν να περάσουν από την παθητική αντοχή απέναντι στους καύσωνες σε πιο συλλογικές και πρακτικές μορφές προσαρμογής. «Το Heatwave Project ξεκίνησε στην Ελλάδα τον Ιούνιο του 2025, με στόχο να αλλάξει τον τρόπο που οι πολίτες αντιλαμβάνονται και αντιμετωπίζουν τους καύσωνες», λέει στα «ΝΕΑ» η Αλεξάνδρα Γκαράνη, υπεύθυνη Community Engagement του προγράμματος.
«Επικεντρωθήκαμε στον καύσωνα γιατί είναι κάτι που αφορά άμεσα την πραγματικότητα στην Ελλάδα και κυρίως στην Αθήνα και τις αστικές περιοχές. Σκοπός μας είναι να “χακάρουμε” το κυρίαρχο αφήγημα γύρω από τη ζέστη: την παθητικότητα, την παραίτηση, το κλείσιμο στο σπίτι ή και τον θυμό με τον οποίο συχνά αντιμετωπίζουμε την κλιματική κρίση. Να δούμε πώς αυτό το μούδιασμα που συχνά νιώθουμε μπορεί αρχικά να μετατραπεί στη συνειδητοποίηση ότι αυτό που βιώνουμε δεν το βιώνουμε μόνο εμείς. Οτι μπορούμε, μαζί με τους ανθρώπους και τα δίκτυα γύρω μας, να αλλάξουμε λίγο την καθημερινότητά μας και, μέσα από κοινές δράσεις να αντλήσουμε χαρά, έμπνευση και περηφάνια, ακόμη και μέσα στη συνθήκη της ακραίας ζέστης».
Αλληλοφροντίδα μέσα από το «άλλο 112»
Μία ακόμα νικήτρια ομάδα έχει τον ευρηματικό τίτλο «το άλλο 112». Στόχος της είναι η δημιουργία μικρών δικτύων ενημέρωσης και αλληλοϋποστήριξης για την καλύτερη αντιμετώπιση των συνθηκών καύσωνα.
Συγκεκριμένα στοχεύει, όπως σημειώνουν: «στο να προσφέρει ανακούφιση και μια εναλλακτική μέσα από τη δημιουργία κοινοτήτων αλληλοφροντίδας σε συνθήκες καύσωνα, μέσα στις οποίες ένα μήνυμα από το 112 μπορεί να μας τρομάξει και να μας κρατήσει στο σπίτι, σε κοινωνική απομόνωση. Οι καύσωνες έχουν αυξηθεί σε ένταση και σε διάρκεια, και όλα δείχνουν ότι το φαινόμενο αυτό θα επιδεινώνεται, τόσο λόγω της κλιματικής κρίσης όσο και του τρόπου με τον οποίο έχουν φτιαχτεί οι πόλεις μας: με τσιμέντο και άσφαλτο, με έλλειψη πρασίνου και φυσικής σκιάς. Φυσικά και πρέπει να προχωρήσουμε γρήγορα στην απανθρακοποίηση της ενέργειας και ολόκληρης της οικονομίας, στο μεταξύ, όμως, πρέπει να ζήσουμε. Και μάλιστα να ζήσουμε καλά, με αξιοπρέπεια, φροντίζοντας ο ένας τον άλλον».
Μέχρι στιγμής, σε τέσσερις ήδη διαμορφωμένες κοινότητες (στις οποίες θα μπορούσε να εφαρμοστεί πιλοτικά το πρόγραμμα) έχουν μοιραστεί ερωτηματολόγια με στόχο αφενός να βοηθήσουν την ομάδα να γνωρίσει καλύτερα τις κοινότητες και αφετέρου να καταγραφούν αναλυτικά οι ανάγκες, οι εμπειρίες και οι δυνατότητες των συμμετεχουσών & συμμετεχόντων σχετικά με τον καύσωνα.
Κάποια πρωτόλεια ευρήματα της έρευνας δείχνουν ότι η πλειονότητα αντιμετωπίζει έντονη δυσφορία τις ημέρες του καύσωνα λόγω πιθανών αναγκών μετακινήσεων, δυσκολίας στον ύπνο και υψηλού κόστους κλιματισμού. Επίσης, χαρακτηριστικό είναι ότι, αν και σχεδόν το 70% των ερωτηθέντων έχει υπόψη άτομα από τον περίγυρό του που δυσκολεύονται ιδιαίτερα σε συνθήκες καύσωνα, πάνω από το 80% αυτών, δεν γνωρίζουν πού να απευθυνθούν σε περίπτωση ανάγκης κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα.
Την Παρασκευή 24 Ιουλίου, μάλιστα, έχει προγραμματιστεί workshop, όπου θα συζητηθούν αναλυτικά τα αποτελέσματα των ερωτηματολογίων αλλά και οι τρόποι που τέτοια συνεργατικά δίκτυα μπορούν να προστατεύσουν σε ακραίες και στρεσογόνες συνθήκες – από τη χαρτογράφηση των αναγκών της κοινότητας (π.χ. ποια άτομα ζουν μόνα, ποια δεν έχουν κλιματιστικό κ.λπ.) μέχρι την ανάληψη ευθύνης από κάθε «κόμβο» μιας μικρής «κυψέλης φροντίδας» τριών ή τεσσάρων ατόμων κ.λπ.
Παιδιά, ηλικιωμένοι και… μέλισσες
Το project «Χούφταλα και Μαμούνια», το τρίτο νικητήριο πρότζεκτ συνδέει τρεις ομάδες που πλήττονται από τον καύσωνα και τα ακραία καιρικά φαινόμενα: τα παιδιά, τους ηλικιωμένους και τους… επικονιαστές (μέλισσες, πεταλούδες κ.λπ.). «Σε περιόδους ακραίας ζέστης, η ζωή στην πόλη καθίσταται δύσκολη και κοστοβόρα», σημειώνουν. «Οι μη βιώσιμες λύσεις, η έλλειψη κοινωνικών δικτύων φροντίδας και χώρων πράσινου και φυσικού δροσισμού αποτελούν κοινά προβλήματα.
H έλλειψη αστικής φύσης (και της επαφής μας με τη φύση) κάνει τη ζωή αβίωτη και την κατανόηση του τι μας συμβαίνει περιορισμένη. Η απουσία λύσεων που έχουν στο κέντρο τους τη φροντίδα, την επαφή με το φυσικό περιβάλλον, τα δίκτυα, δεν δικαιολογείται πλέον. Η πρωτοβουλία “Χούφταλα και Μαμούνια” εμπνέεται από τα παραπάνω και φιλοδοξεί να καλύψει κάποια από αυτά τα κενά».
Οι ηλικιωμένοι στις πόλεις πλήττονται σοβαρά από τους καύσωνες και παράλληλα είναι καίρια, ενεργά και δημιουργικά μέλη της κοινωνίας γεμάτα γνώση (και χιούμορ). Τα παιδιά, από την άλλη, έχουν ανάγκη την επαφή με τη φύση, να μάθουν τα γηγενή αρωματικά, τα έντομα, την τοπική βιοποικιλότητα. Γιατί μαζί; «Γιατί η διαγενεακή επαφή, η ανταλλαγή γνώσεων και η επικοινωνία αποτελούν οχήματα κοινωνικής αλλαγής», απαντούν.
Φέρνοντας σχολεία και ΚΑΠΗ μαζί για να φυτεύσουν και να φροντίσουν μποστάνια για τους επικονιαστές, η πρωτοβουλία αυτή φιλοδοξεί να θυμίσει ότι οι πρωτοβουλίες που έχουν στο κέντρο τους την καλλιέργεια των κοινωνικών σχέσεων, τη δράση και τη δημιουργία, είναι εφικτές, είναι βιώσιμες και μπορούν (και πρέπει) να είναι όμορφες και διασκεδαστικές.
Η πιλοτική εφαρμογή προετοιμάζεται αυτή την περίοδο, με στόχο να ξεκινήσει τον Σεπτέμβριο, όταν ανοίξουν ξανά τα σχολεία και οι καιρικές συνθήκες επιτρέψουν τη φύτευση. Σε πρώτη φάση, ένα σχολείο και ένα ΚΑΠΗ σε γειτονιά της Αθήνας θα συνδεθούν μέσα από κοινές δράσεις φύτευσης και φροντίδας ενός μικρού κήπου για επικονιαστές. Το διάστημα μέχρι τότε αξιοποιείται για την προετοιμασία του πιλοτικού, του εκπαιδευτικού υλικού και των συνεργασιών που θα το υποστηρίξουν, καθώς και σύντομου πρακτικού οδηγού με απλές δράσεις που μπορεί ο καθένας να κάνει μέσα στο καλοκαίρι για την προστασία των επικονιαστών.
