Το Ιράν βρίσκεται σε ένα από τα πλέον ευαίσθητα υποσυστήματα του πλανήτη, εκεί όπου συναντώνται ο αραβικός κόσμος, η ρωσική ευρασιατική ενδοχώρα και η ινδική υποήπειρος. Αποτελεί επίσης την πύλη εισόδου στην Ανατολική Ασία, κάτι που προσδίδει μια διαχρονική στρατηγική σημασία: λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στον Καύκασο και τις θαλάσσιες αρτηρίες του Περσικού Κόλπου και του Ινδικού Ωκεανού, αλλά και ως κρίσιμο πέρασμα μεταξύ της ευρασιατικής ενδοχώρας και της παγκόσμιας (γεω)οικονομίας.
Επομένως, δεν είναι τυχαίο ότι το Ιράν βρίσκεται στο επίκεντρο διεθνών εντάσεων. Από το 2012 ζει υπό το βάρος εκτεταμένων οικονομικών κυρώσεων που επέβαλαν οι ΗΠΑ με στόχο να αποτρέψουν την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων. Οι κυρώσεις αυτές προκαλούν βαθιά οικονομική πίεση στην ιρανική κοινωνία και έχουν ενισχύσει τα πιο σκληρά στοιχεία του πολιτικού καθεστώτος, τα οποία αντιμετωπίζουν τη Δύση ως μόνιμη απειλή.
Η συμφωνία του 2015 για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα αποτέλεσε μια σπάνια στιγμή διεθνούς διπλωματικής ισορροπίας. Με τη συμμετοχή των μόνιμων μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας και της Ευρωπαϊκής Ενωσης, θεσπίστηκε ένα σύστημα ελέγχου που εγγυόταν τον ειρηνικό χαρακτήρα του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος. Η επιβεβαίωση από τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας ότι η Τεχεράνη συμμορφωνόταν με τις υποχρεώσεις της δημιούργησε, έστω και πρόσκαιρα, την προσδοκία ότι το Ιράν θα μπορούσε να επανενταχθεί σταδιακά στη διεθνή οικονομία.
Η δυναμική αυτή διακόπηκε με την αλλαγή πολιτικής στην Ουάσιγκτον και την αποχώρησή της από τη συμφωνία, το 2018. Εκτοτε, η αντιπαράθεση γύρω από το Ιράν επανήλθε με μεγαλύτερη ένταση. Ωστόσο, η σημερινή κρίση δεν ερμηνεύεται αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα του πυρηνικού ζητήματος. Πίσω από αυτό διαγράφεται ένας ευρύτερος γεωπολιτικός ανταγωνισμός μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, μέρος του οποίου αποτελεί και το Ιράν. Η Ουάσιγκτον επιδιώκει να περιορίσει την κινεζική παρουσία σε περιοχές στρατηγικής σημασίας, ενώ το Πεκίνο επεκτείνει σταδιακά τα οικονομικά του δίκτυα σε ολόκληρη την ευρασιατική ήπειρο.
Η Κίνα αποτελεί σήμερα τον σημαντικότερο οικονομικό εταίρο του Ιράν. Απορροφά το μεγαλύτερο μέρος των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου, προσφέροντας στην οικονομία του έναν κρίσιμο μηχανισμό επιβίωσης απέναντι στις δυτικές κυρώσεις. Η σχέση αυτή, ωστόσο, δεν είναι συμμετρική. Για το Πεκίνο, το ιρανικό πετρέλαιο αντιπροσωπεύει ένα σχετικά περιορισμένο τμήμα των συνολικών ενεργειακών του εισαγωγών, συνεπώς διαθέτει μεγαλύτερα περιθώρια προσαρμογής σε περίπτωση πολιτικών εξελίξεων στο Ιράν απ’ ό,τι η ίδια η Τεχεράνη.
Σε αυτή την περίπλοκη γεωπολιτική συγκυρία, η Ελλάδα διαθέτει πενιχρές δυνατότητες αυτόνομης παρέμβασης. Από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η ελληνική εξωτερική πολιτική έχει εκχωρήσει την αυτενέργεια (agency) στο δυτικό στρατηγικό πλαίσιο και σε στενή συνάρτηση με τις επιλογές των ΗΠΑ. Η πραγματικότητα αυτή περιορίζει αντικειμενικά τα περιθώρια διαφοροποίησης, σε αντίθεση, για παράδειγμα, με την Ισπανία.
Παρ’ όλ’ αυτά, η γεωπολιτική αξία της Ελλάδας δεν είναι αμελητέα. Η θέση της στην Ανατολική Μεσόγειο την καθιστά κρίσιμο κόμβο ασφάλειας και ενεργειακών διαδρομών. Ετσι, σε μια περίοδο όπου οι διεθνείς ισορροπίες μεταβάλλονται, προτείνεται να επενδύσουμε στον ρόλο μας ως εγγυητή της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας.
Πέρα από τις ιδεολογικές αντιπαραθέσεις που συχνά κυριαρχούν στον δημόσιο διάλογο, αξίζει να θυμόμαστε ότι η Ελλάδα δεν βρίσκεται σε σύγκρουση με το Ιράν. Η βασική στρατηγική πρόκληση που αντιμετωπίζει προέρχεται από τον τουρκικό αναθεωρητισμό. Η ελληνική εξωτερική πολιτική οφείλει συνεπώς να διατηρεί τον προσανατολισμό της προς αυτή την πραγματικότητα, στο Αιγαίο και στην Κύπρο, αξιοποιώντας τις ευρωπαϊκές συμμαχίες και το διεθνές δίκαιο ως τα κύρια εργαλεία της.
Ο Αθανάσιος Γραμμένος είναι εκτελεστικός διευθυντής του Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων και συγγραφέας του βιβλίου «Modern Greece Revisited: A Study in International Relations and Foreign Policy»
