Γλώσσα και επικοινωνία

Ο αείμνηστος, μέγας σκηνοθέτης της Ελλάδας και δάσκαλός μου, Δημήτρης Ροντήρης όριζε το θέατρο ως τη «μουσική έκφραση των συναισθημάτων». Αυτό στην υποκριτική τέχνη σήμαινε πως η γλώσσα, ακόμη και στην καθημερινή της έκφραση, ανήκε στις μουσικές αξίες. Είχε ρυθμό, είχε μέλος, κρεσέντι και ντιμινουέντι, σιωπές – παύσεις της μουσικής ροής. Ο αείμνηστος εκείνος δάσκαλος ηθοποιός (δάσκαλος του Βεάκη, της Κοτοπούλη, του Κωτσόπουλου, της Αρώνη, της Μανωλίδου, του Αλεξανδράκη, της Καρέζη – για να αναφέρω το εύρος και την ποικιλία των ταλάντων που γαλούχησε) δεν τραγουδούσε τα ελληνικά, όπως θα παρεξηγούσε κάποιος τον ορισμό του, αλλά έβρισκε μέσα στα φωνήεντα, στα σύμφωνα και στις εμπλοκές τους αξίες μουσικές, ηχοχρώματα, ποσότητες, ποιότητες ήχων. Για την αντίληψή του ήταν ανεστραμμένη η φορά. Δεν ήταν το συναίσθημα που οδηγούσε στη μουσική, αλλά η εντός μας μουσική που μεταμφιεζόταν σε συναίσθημα. Εδινε ως παράδειγμα τους κελαϊδισμούς των πουλιών. Ο ήχος της καρδερίνας εξέφραζε τα συναισθήματά της: νανούρισμα των νεογνών, φόβο από την εμφάνιση φιδιού, χαρά στην ανακάλυψη τροφής, λύπη με τους ήχους της καταιγίδας. Οσοι είχαμε πουλί σε κλουβί, γνωρίζουμε τι εννοώ. Αφήνω και τις ανάλογες συμπεριφορές του σώματος: απόσυρση και συγκέντρωση στην ασφάλεια του σώματος και χορός και φτεροκόπημα στην εμφάνιση του αφέντη και της τροφής. Κι όλα αυτά μέσα στους κανόνες της μουσικής, δηλαδή του ρυθμού. Εξάλλου, ρυθμός (από το ρήμα «ρέω») είναι μια σειρά ηχητικών κινήσεων με επαναλαμβανόμενα μοτίβα. Αυτά μιμήθηκε και η ανθρώπινη γλώσσα. Τα μακρά και τα βραχέα φωνήεντα, τα συρριστικά, τα διπλά σύμφωνα, τα οδοντικά, τα χειλικά σύμφωνα, απλά αναφέρουν τα όργανα που παράγουν ίδιους ήχους. Θυμάμαι τον Ροντήρη να απευθύνεται σε μαθητή με τη συμβουλή: «έχεις πρόβλημα με τα οδοντικά σύμφωνα, δεν διαφοροποιείς το δέλτα με το ταυ…». Εξάλλου, πάντα με την ηχητική αξία ενός φωνήεντος ή ενός συμφώνου νοηματοδοτείται ένα συναίσθημα. Ο ήχος του άλφα σήμαινε ανάλογα με την περίπτωση έκπληξη, τρόμο, απορία, επιβεβαίωση. Ως εκ τούτου ένας χρήστης της γλώσσας, είτε στην καθημερινή της λειτουργία είτε σε έκτακτες συναισθηματικές εκδηλώσεις, μεγαλώνοντας μέσα στο οικείο οικονομικό, φιλικό, επαγγελματικό, κοινωνικό περιβάλλον καλλιεργούσε ακούσματα, μετατρέποντάς τα σε προφορικά σημαίνοντα.

Σε αυτή τη σειρά άρθρων που αποπειρώμαι να αναλύσω τα τεχνικά στοιχεία που συγκροτούν αυτό που λέμε «γλώσσα του θεάτρου», η μουσική εκκινεί από το επιφώνημα για να φτάσει να αξιοποιήσει ως προφορικό ήχο το γραπτό σήμα, π.χ. μιας φράσης του Αισχύλου (σε μετάφραση βέβαια, αφού αγνοούμε πλήρως τον ήχο της αρχαίας γλώσσας). Διαβάζουμε έναν στίχο του Ομήρου ή ένα ρητό του Θουκυδίδη με τα ηχητικά εργαλεία της γιαγιάς μας. Σκεφτείτε μόνο πως γράφουμε διφθόγγους, αλλά προφέρουμε έναν ήχο. Ξένες γλώσσες προφέρουν «Αούστρια» ό,τι εμείς προφέρουμε «Αφστρία».

Αν δεν αντιληφθούμε με την πείρα, αλλά και τη συνδρομή των δασκάλων πως η γλώσσα που μιλούμε στην καθημερινή συναλλαγή με τον συνάνθρωπο και η γλώσσα που καλλιεργείται στο εργαστήρι του επαγγελματία χρήστη (ρήτορα, συγγραφέα) έχει μουσική και μόνο καταγωγή. Εξάλλου, μαθαίνουμε στη ζωή πως γλώσσα είναι η ανάπτυξη των επιφωνημάτων που πρώτος άρθρωσε ο άνθρωπος, όταν βρέθηκε στον κόσμο. Και τώρα η επικοινωνία στα βουνά της Ευρώπης και των άλλων ηπείρων με συνανθρώπους άλλης μακρινής, αλλά προσιτής στα αφτιά περιοχής γίνεται με σημαίνουσες κραυγές, φόβου, βοήθειας, θαυμασμού, απορίας, ενθουσιασμού.

Ο αείμνηστος δάσκαλός μου Ροντήρης στα πρώτα μαθήματα της δραματικής σχολής καλούσε τον σπουδαστή να γελάσει με όσους διαφορετικούς τρόπους μπορούσε, εκφράζοντας μια πληθώρα συναισθημάτων από την έκπληξη ως τον πανικό και από το πένθος ως το ξελίγωμα. Οσοι από μας σήμερα απολαμβάνουν τις βωβές ταινίες του Τσάπλιν ή των αδελφών Μαρξ αντιλαμβάνονται τι σημειώνω εδώ.

Η γλώσσα των ανθρώπων εδώ και χιλιάδες χρόνια έκανε την κραυγή σύστημα ήχων, εναλλαγής συμφώνων και φωνηέντων με λογικό νόημα. Και αυτό το σύστημα καλλιεργείται στην εκπαίδευση, υλοποιείται στην καθημερινή χρήση και παίρνει αισθητική αξία στις τέχνες, στη ρητορική, στο θέατρο. Πόσες μορφές της προφορικής γλώσσας χρησιμοποιεί το θέατρο; Είναι η ιστορία του θεάτρου που μας ενημερώνει και νιώθουμε έκπληξη κάθε φορά με τη «γλώσσα» κάθε τέχνης. Είναι αυτονόητο, άλλωστε, πως η γλώσσα που γράφουμε και διαβάζουμε είναι ύστερα από αιώνες χρήσης της προφορικής επικοινωνίας μια σήμανση του προφορικού λόγου, με σκοπό τη γνώση, την επανάληψη και τη μνήμη.

Το θέατρο, όπως το εννοούμε σήμερα, είναι ένας πολυδύναμος θεσμός επικοινωνίας. Δεν υπάρχει αντίρρηση στην αρχική της εννοιοδότηση, είναι μίμηση πράξεως και εξαρτάται από μια ιδιότητα του ανθρώπινου όντος που είναι μιμητικόν ζώον κατά τον ορισμό του Αριστοτέλη. Ετσι μπορούμε να τον φανταστούμε προ χιλιάδων χρόνων να μιμείται τον κεραυνό, τα τιτιβίσματα των πουλιών, τους βρυχηθμούς των θηρίων, τον ήχο της βροχής, αλλά και το κλάμα ή το γέλιο του συντρόφου του.

Χάνεται μέσα στους προαιώνιους χρόνους πως η κραυγή έγινε λέξη και οι λέξεις φράσεις και οι φράσεις γλώσσα, δηλαδή σύστημα σημείων που σηματοδοτούν πράξεις, συμπεριφορές, συναισθήματα, ελπίδες, φόβους, επιδιώξεις. Είναι μια εξαίσια οδοιπορία μέσα στην ιστορία των ανθρώπινων δράσεων η ποικιλία των γλωσσικών κωδίκων. Καταρχάς είναι η γλώσσα της καθημερινής επικοινωνίας που ο άνθρωπος τη μαθαίνει από την κούνια του στο περιβάλλον που γεννιέται και μεγαλώνει. Είναι αυτό που λέμε συμβολικά «η αλήθεια της μάνας» μας. Ως μιμητικόν ζώον ο άνθρωπος ξεσηκώνει τον ήχο του περιβάλλοντος και με την καθοδήγηση των συνανθρώπων του την εννοιοδοτεί. Συνάμα δρα και παράγει μορφές επικοινωνίας μέσω της γλώσσας. Ετσι η τρέχουσα καθημερινή επικοινωνία αναπτύσσει το λεξιλόγιο και μια εκφραστική που καλύπτει όλες τις ανάγκες επιβίωσης, άμυνας, επιθετικότητας, συμβιβασμών, διαφωνίας, αποχής, ελπίδας. Αυτή η καθημερινή γλώσσα είναι η αφετηρία για την τέχνη του λόγου. Μέσα στους αιώνες καλλιεργήθηκαν πολλές μορφές τέχνης του λόγου. Η ποίηση φαίνεται να είναι η αρχαιότερη. Η έμφυτη μουσική ιδιότητα του ανθρώπου, δηλαδή η απόλαυση και η χρήση του ρυθμού, είτε στην κίνηση εν πρώτοις, είτε στον λόγο οδηγεί στην απόλαυση και τη χρήση των μουσικών ιδιοτήτων της γλώσσας. Η πρώτη λεκτική κραυγή απορίας, φόβου, έκκλησης, παράκλησης, απειλής, ελπίδας εντάχθηκε για λόγους μνημοτεχνικής διάσωσης και επαναφοράς μέσω της μνήμης στο σύστημα και το σύνολο των επιμέρους συστημάτων ονομάστηκε «γλώσσα», αφού εκ των πραγμάτων ήταν προϊόν της λαλιάς. Το αν ονομάζουμε «γλώσσα» και τη γραπτή διατύπωσή της είναι ένα συγκινητικό και εύστοχο εύρημα.

Η φράση «σε ποια γλώσσα γράφεις;» είναι μια υπερρεαλιστική εξαίσια διατύπωση. Εκτοτε οι «γλώσσες» επικοινωνίας και τέχνης ονομάστηκαν άσμα, ποίημα, πεζό, ρητορεία, παράγγελμα, εμβατήριο, μοιρολόι, νανούρισμα, διάγγελμα, συνταγή, εντολή, ευχή, κατάρα, φαντασίωση, όνειρο. Κάθε μια τέτοια μεταποίηση (κυριολεκτικά) της γλώσσας έγινε τέχνη με τις ιδιαίτερες υφολογικές της δυνατότητες. Από προφορική διατυπώθηκε και σε γραπτά έργα για χάρη της μνήμης και αποτελούν έκτοτε το μέγα επιχείρημα για τη σημασία της παρουσίας του ανθρώπου στη Γη.