Θεατρική όψις

Από την «Ποιητική» του Αριστοτέλη γνωρίζουμε την έννοια της θεατρικής όψεως. Από τη συνθήκη που καθορίζει το θέατρο μια μίμησιν πράξεως και αφού κάθε πράξη λαμβάνει χώρα μέσα στα όρια του χώρου και του χρόνου, επιβάλλεται η ανάγκη κάθε φορά, μεταφέροντας μια πράξη μιμητική της πραγματικότητας, να διερευνήσουμε και τα ιστορικά κυρίως γνωρίσματα της όψεως, τον σκηνικό χώρο εντός του οποίου διαδραματίζεται η μίμησις, το ήθος και το ύφος των σκηνικών εργαλείων και αντικειμένων και βέβαια την ενδυματολογική μόδα της εποχής που δρουν τα πρόσωπα. Βεβαίως, μέγα ενδιαφέρον έχει η περίπτωση έργων που οι πράξεις είναι φανταστικές, σε φανταστικό χώρο, με ενδυματολογική «μόδα» εκτός φιγουρινιού!

Στο αρχαιότερο έργο του παγκόσμιου θεάτρου, στους «Πέρσες» του Αισχύλου, ο αθηναίος θεατής έβλεπε στη σκηνή αρχιτεκτόνημα ασιατικού γούστου και ύφους και ενδυμασίες και απλών στρατιωτών Περσών και βασιλική αμφίεση του Ξέρξη, αλλά και του νεκρού Δαρείου που εμφανίζεται ως φάντασμα. Η αμφίεση της βασίλισσας Ατοσσας θα ήταν μια γόνιμη πρόκληση για τον ενδυματολόγο της εποχής, αρχές του 5^ου αιώνα π.Χ. Υπάρχει η θεωρία πως τα κοστούμια και ο σκηνικός χώρος της κλασικής εποχής, όταν παίζονταν οι τραγωδίες του Αισχύλου και οι πρώτες του Σοφοκλή, ήταν μια αφηρημένη όψις των οικείων της Αθηναίας σκευής. Ο Αριστοτέλης δε μας πλούτισε με πληροφορίες πάνω στο θέμα, ίσως γιατί το κοινό του γνώριζε εκ πείρας τα εικαστικά γεγονότα της σκηνικής μιμήσεως. Από εικόνες αγγείων, όπου εικονίζονται γεγονότα των οικείων μύθων και σε μερικά οι αρχαιολόγοι εντοπίζουν κοστούμια και χώρο που αναφέρεται φανερά σε σκηνική εμπειρία, κάτι δηλαδή σαν τις σημερινές φωτογραφίες από μια παράσταση των «Περσών» του Κουν ή την «Αντιγόνη» της Συνοδινού, με τον Μινωτή ως σκηνοθέτη, κοστούμια του Φωκά και σκηνικό του Κλώνη.

Θα ήταν εξάλλου αδιανόητο, χωρίς φωτογραφικά ντοκουμέντα, να γνώριζε ο Αισχύλος τη «μόδα» της εποχής που αναφέρεται στο έργο του. Ο,τι γνώριζαν ήταν οι απεικονίσεις αγγείων ή τα κοστούμια των αιχμαλώτων στρατιωτών έπειτα από εμπόλεμη σύγκρουση και πιθανόν το κοστούμι ενός εμπόρου που έφτασε από την Ανατολή στην Αθήνα. Αλλά αυτά δεν είναι τα κοστούμια του «μύθου» της τραγωδίας του Αισχύλου.

Οταν άρχισε τη δράση της η αρχαιολογία, οι ανασκαφές των τάφων διέσωσαν και τεκμήρια ενδυματολογικά, κυρίως στην Αίγυπτο και την ελληνιστική περίοδο, επειδή εκεί το κλίμα ευνοεί τη διάσωση, λόγω της ξηρασίας, ακόμη και ολόκληρης της σκηνής ενός νεκρού ή ενός παιδικού περιβάλλοντος. Από τους αιώνες του Ρομαντισμού και με έξαρση τους αιώνες του Ρεαλισμού και του Νατουραλισμού, μετά τον 19^ο αιώνα, οι τάφοι είχαν να μας εφοδιάσουν με αυθεντικά ενδυματολογικά και αρχιτεκτονικά ευρήματα.

Οταν ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος το 1901 σκηνοθετεί την «Αντιγόνη», ο ενδυματολόγος του είχε στη διάθεσή του πλούσιο υλικό, αρκεί να είχε επισκεφτεί τα αρχαιολογικά εκθέματα της εποχής και αργότερα το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Οσον αφορά τη σκηνική αρχιτεκτονική, η αρχαιοελληνική σκαπάνη είχε ανασκάψει και αναστηλώσει δεκάδες ναούς, ανάκτορα, στρατώνες, οικίες και εργαστήρια. Με την ανάδειξη της αρχαιολογίας ως ενός έξοχου τεκμηρίου για την αρχιτεκτονική της εποχής άρχισαν να εμφανίζονται και οι θεωρίες των μελετητών που είχαν ως έρεισμά τους την αρχαιολογική μαρτυρία. Τώρα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως τα ανάκτορα με τους κίονες που εμφανίζονταν στο βάθος μιας σκηνής με πρώτο πλάνο τον Οδυσσέα στον λάκκο με τα λιοντάρια ήταν μια απόπειρα ρεαλιστικής απεικόνισης, κάτι που αργότερα θα στερεώσει αισθητικά η φωτογραφία. Οι αρχαιολόγοι, καταφεύγοντας συχνά και στην εμπειρία ραπτών, αναγνώριζαν τα στοιχεία που συγκροτούν το σύνολο της σκηνής μιας φιγούρας ενός πολεμιστή ή μιας θεάς σε ένα αγγείο.

Είχα συχνά την ευκαιρία να παρακολουθώ από κοντά τον Φωκά και τον Τσαρούχη ή τον Φασιανό σε όλη τη διαδικασία της δημιουργικής τους παρουσίας σε μια δοκιμή. Δεν έκρυβαν πως είχαν ως οδηγό τα φιγουρίνια που μας είχαν χαρίσει σχεδιαστές με συμβούλους αρχαιολόγους, με εκατοντάδες κοστούμια ανδρικά και γυναικεία, ελληνικά και «βάρβαρα», απλών πολιτών και αρχόντων, κυρίων και δούλων.

Ο Χορός των «Περσών» θρηνεί για την καταστροφή στη Σαλαμίνα και ξεσκίζει τα ρούχα του. Ο ηττημένος Ξέρξης εισέρχεται στη σκηνή ταπεινωμένος και πάνω στη σκηνή ξεσκίζει τη βασιλική του σκευή. Αναφέρομαι στους «Πέρσες» που είναι το αρχαιότερο δράμα της ανθρωπότητας για να παρακολουθήσουμε τον τρόπο που οι θεατρικοί παράγοντες της εποχής απεικονίζουν το οπτικό περιβάλλον των μύθων που δραματοποιούν. Οταν ακούμε τον Χορό των «Περσών» να αναφέρει ακριβείς όρους του είδους του μοιρολογιού, με το οποίο θρηνεί την ήττα του στρατού στη Σαλαμίνα, δεν μπορούμε να αποφύγουμε τη βεβαιότητα πως, εκτός από το ντοκουμέντο της μουσικής, ακριβής θα ήταν και η ενδυματολογική πληροφορία της παράστασης.

Σήμερα που έχουμε στο οπλοστάσιό μας μόδες και εποχές δεν μπορούμε να αντιληφθούμε πως οι πληροφορίες των αρχαίων λαών για τα ήθη και τις μόδες των παλαιών καιρών δεν ήταν πληροφορίες προσβάσιμες. Ετσι, ο Χορός των «Περσών» είχε ανατολίτικο ήθος, με όσες πληροφορίες μπορεί να είχε ο ποιητής και το κοινό για την περσική ενδυμασία, αλλά τα κοστούμια δεν ήταν δυνατόν να είχαν χρονική πιστότητα. Αλήθεια, τι κοστούμια φορούσαν ο Αδάμ και η Εύα, αφού ο μύθος μάς πληροφορεί πως ο Αδάμ ζήτησε από την Εύα να καλύψει τη γυμνή της πρόκληση!

Μετά τον 19^ο αιώνα κυκλοφορούν φιγουρίνια ενδυματολογίας. Οταν ανέβηκαν στην Αθήνα βυζαντινά δράματα του Δημήτριου Βερναρδάκη, οι σκηνοθέτες της εποχής και οι πρώιμοι ενδυματολόγοι είχαν ως φιγουρίνια τις βυζαντινές εικόνες, ανεξάρτητα από το ότι κι αυτές αποτελούν ντοκουμέντα της μόδας της εποχής των πρώτων χριστιανικών χρόνων. Μετά πάντως τον 18^ο αιώνα η σκηνική όψις αναζητεί πληροφορίες από την εποχή του έργου που ετοιμάζεται να «ράβει» κοστούμια και ζωγραφίζει περιβάλλοντα, σύμφωνα με τις τεκμηριωμένες πληροφορίες. Εκτός, βέβαια, από τα έργα που έχουν πρόσωπα του παραμυθιού ή φανταστικών λαών και μόδας.

Οταν παίζεται ο «Πινόκιο», ποιο ήταν και είναι το οπτικό περιβάλλον, αρχιτεκτονικό και ενδυματολογικό; Ετσι άρχισε έξοχα να οργιάζει η εικαστική φαντασία και να βλέπει κανείς στη σκηνή πρωτότυπα κοστούμια, άγνωστα όπλα, παράδοξα καπέλα και πέδιλα με φτερά!

Η ενδυματολογία και η σκηνογραφία έγιναν πλέον μια καλλιτεχνική ιδιότητα ισότιμη με την ποίηση, τη μουσική, τον παντόμιμο. Ηδη από τα μέσα του 19^ου αιώνα αρχίζει να εμφανίζεται στη στήλη των παραγόντων μιας παράστασης το όνομα και των εικαστικών συνεργατών και έφτασε κάποια στιγμή στην ιστορία του θεάτρου μια παράσταση να μένει στη μνήμη των νέων γενεών, διότι εικαστικά την απαθανάτισαν ο Πικάσο, ο Νταλί, ο Αραβαντινός. Τα κοστούμια των «Ορνίθων» του Τσαρούχη αποτελούν και σήμερα κατόρθωμα γούστου, ύφους, ήθους της εικαστικής εμπειρίας μιας εποχής που ασκεί ακόμη τη γοητεία της.