Οι μύθοι και ο πόλεμος για {LF}το «Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο»

Ολοι γνωρίζουμε το άγαλμα του Μιχαήλ Αγγέλου που βρίσκεται στον ναό Σαν Πιέτρο ιν Βίνκολι στη Ρώμη και απεικονίζει τον Μωυσή με κέρατα (1513-1515). Ελάχιστοι γνωρίζουν, όμως, ότι ο «κερασφόρος» Μωυσής προέκυψε από την παρανόηση ενός χωρίου της Παλαιάς Διαθήκης (Έξοδος 34:29) στη λατινική μετάφραση (Vulgata) του Ιερωνύμου (4ος αιώνας μ. Χ.). Όταν ο Μωυσής κατέβηκε για δεύτερη φορά από το όρος Σινά, κρατώντας στα χέρια του τις λίθινες πλάκες με τις εγχάρακτες εντολές, το πρόσωπό του ακτινοβολούσε λόγω της συνομιλίας του με τον Θεό, χωρίς ο ίδιος να το γνωρίζει. Στα εβραϊκά η λέξη που σημαίνει «ακτινοβόλος» («λαμπερός») είναι ομόρριζη με τη λέξη που σημαίνει «κέρατα». Σύμφωνα με μια ερμηνεία, ο Ιερώνυμος νόμισε ότι ο Μωυσής «έφερε κέρατα» στο κεφάλι του και μετέφρασε «cum cornuta esset facies sua», ενώ η μετάφραση των Ο’ παραδίδει «δεδόξασται η όψις του χρώματος του προσώπου αυτού». Tον 11ο αιώνα ο λόγιος μοναχός Έλφρικ εκπόνησε μετάφραση των πρώτων βιβλίων της Παλαιάς Διαθήκης από τη Vulgata του Ιερώνυμου στην αγγλοσαξωνική γλώσσα και απέδωσε το επίθετο «cornuta» ως «gehyrned» («κερασφόρος»). Η περιγραφή ενέπνευσε τον μικρογράφο, ο οποίος στις μινιατούρες του παρουσίασε τον Μωυσή με κέρατα. Η απεικόνιση διαδόθηκε στην ευρωπαϊκή τέχνη, με κορυφαία περίπτωση το προαναφερθέν άγαλμα του Μιχαήλ Αγγέλου. Είχε όμως και ολέθριες συνέπειες: τροφοδότησε τον αντισημιτισμό και ειδικότερα τη δεισιδαιμονία ότι «όλοι οι Εβραίοι έχουν κέρατα», δηλαδή είναι όργανα του Σατανά, δίνοντας την αφορμή για διώξεις εναντίον τους. To 1267 μια εκκλησιαστική σύνοδος στη Βιέννη επέβαλε στους Εβραίους να φορούν καπέλο με κέρατα· την ίδια περίοδο στη Γαλλία οι Εβραίοι υποχρεώθηκαν να φέρουν στα ρούχα τους ένα κέρατο πάνω σε κίτρινο τροχό (σας θυμίζει κάτι;). Σημειωτέον ότι έξω από τη χριστιανική παράδοση ο κερασφόρος άνθρωπος (π. χ. ο Μέγας Αλέξανδρος)  είχε θετικό συμβολισμό (βλ. Sorita D’Este, «Horns of Power», Λονδίνο 2008).

Γλωσσική μυθολογία

Το παραπάνω παράδειγμα υπενθυμίζει την επίδραση που άσκησε διαχρονικά όχι μόνον η ίδια η Αγία Γραφή αλλά και οι μεταφράσεις της. Στο βιβλίο του «Το “Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο” από τον Αλ. Πάλλη: ζητήματα μετάφρασης της Αγίας Γραφής» (Ηράκλειο 2022: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης), ο Χρήστος Καρβούνης δεν επιχειρεί να φωτίσει μεταφραστικές παρανοήσεις αλλά το ακριβώς αντίθετο, δηλαδή την «πλαστογράφηση» του μεταφραστικού εγχειρήματος του Πάλλη από το αντίπαλο στρατόπεδο, να αποκαταστήσει την αλήθεια και να αναδείξει τη σημασία του. Είτε από άγνοια είτε από πρόθεση, γύρω από τη μετάφραση του Πάλλη αναπτύχθηκε μια «γλωσσική μυθολογία», όπως την αποκάλεσε ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης, η οποία εκφράστηκε, μεταξύ των άλλων, με πασίγνωστες ανεκδοτολογικές αθλιότητες (όπως ότι ο Πάλλης μετέφρασε τον «Μυστικό Δείπνο» -ο οποίος φυσικά δεν αναφέρεται στα Ευαγγέλια- ως «κρυφό τσιμπούσι»). Ο Καρβούνης υπενθυμίζει ότι η αντίληψη για γλωσσικές ακρότητες εκ μέρους του Πάλλη επιβίωσε μέχρι τις μέρες μας, ακόμη και στους ακαδημαϊκούς κύκλους, μαζί με τη μομφή ότι ο σάλος που προκάλεσε η μεταφραστική πρωτοβουλία του και οδήγησε στα αιματηρά επεισόδια των «Ευαγγελικών» τον Νοέμβριο του 1901 έβλαψε σοβαρά την υπόθεση του δημοτικισμού -την επέκρινε σφοδρότατα ακόμη και ο Ψυχάρης. Ο κύριος στόχος του Καρβούνη είναι να ρίξει φως στο είδος («τον τύπο») της μετάφρασης του Πάλλη και να αναδείξει τη σημασία της, ζητήματα που είτε συμπαρασύρθηκαν στη δίνη του γλωσσικού παροξυσμού και εξωγενών παραγόντων είτε υποτιμήθηκαν είτε αγνοήθηκαν.

Το βιβλίο του Καρβούνη είναι η πρώτη συστηματική μελέτη της μετάφρασης του Πάλλη. Προετοιμάζει κατάλληλα τον αναγνώστη με μια εκτενέστατη «εισαγωγή» στο κυρίως θέμα -η οποία σημειωτέον ότι καταλαμβάνει εκατόν επτά σελίδες έναντι εξήντα πέντε που καταλαμβάνει το τμήμα για τον Πάλλη. Προετοιμάζοντας τον αναγνώστη για τις (βίαιες) αντιδράσεις που προκάλεσε η μετάφραση, ο Καρβούνης εκθέτει συνοπτικά τις ιδιαίτερες δυσκολίες, στάσεις και αντιλήψεις που συνδέθηκαν διαχρονικά με τη μετάφραση της Αγίας Γραφής τόσο στην καθολική Δύση όσο και στην Ορθόδοξη Ανατολή. Στη Δύση η μετάφραση της Αγίας Γραφής στις εθνικές γλώσσες προέκυψε κατεξοχήν ως αίτημα του προτεσταντισμού και ενίοτε οδήγησε σε διώξεις κατά των μεταφραστών. Μάλιστα o Ουίλλιαμ Τύντεϊλ (William Tyndale) κάηκε στην πυρά το 1536, διότι μετέφρασε την Αγία Γραφή στα αγγλικά. Στη συνέχεια ο συγγραφέας εκθέτει την τυπολογία των μεταφράσεων της Αγίας Γραφής με βάση τη διεθνή βιβλιογραφία και τις μεταφρασεολογικές θεωρητικές αφετηρίες της και, τέλος, παρουσιάζει κριτικά τις προγενέστερες, «πρωτότυπες» νεοελληνικές μεταφράσεις της Αγίας Γραφής, ώστε ο αναγνώστης να διαμορφώσει συγκριτική αντίληψη για τη μετάφραση του Πάλλη. Πρόκειται για τις μεταφράσεις του Μάξιμου Καλλιπολίτη (1638), του Ιλαρίωνα Σιναΐτη (1828), του Νεόφυτου Βάμβα (1831-1850), τη μετάφραση του «Κατά Ματθαίον Ευαγγελίου» από τον θρησκευτικό σύλλογο «Ανάπλασις», και τη μετάφραση των Ευαγγελίων από την Ιουλία Σωμάκη-Καρόλου με πρωτοβουλία της Βασίλισσας Όλγας (1900). Οι μεταφραστικές πρωτοβουλίες προήλθαν κυρίως από προτεσταντικές εταιρείες του εξωτερικού, ενώ η αντίδραση της Εκκλησίας της Ελλάδος υπήρξε, είτε εξ αρχής είτε εκ των υστέρων, καθολικά αρνητική.

Πρωτοποριακή μετάφραση

Αφήνοντας κατά μέρος ορισμένες αδυναμίες της μετάφρασης του Πάλλη, θα επικεντρωθώ στον κορμό των συμπερασμάτων της μελέτης, τα οποία είναι άκρως διαφωτιστικά. Ο αναγνώστης μπορεί να ελέγξει την ακρίβειά τους, καθώς η ανάλυση του Καρβούνη βασίζεται σε (δειγματοληπτική) συγκριτική συνεξέταση με προηγούμενες και σύγχρονες νεοελληνικές μεταφράσεις (της Ελληνικής Βιβλικής Εταιρίας και του Νικόλαου Σωτηρόπουλου) της Αγίας Γραφής, καθώς και με ξενόγλωσσες μεταφράσεις, παλαιές και νεότερες. Ο συγγραφέας εξηγεί πειστικά ότι η σκόνη που σηκώθηκε εξαιτίας της μετάφρασης του Πάλλη δεν δικαιολογείται από τα επιστημονικά δεδομένα. Αυτό που συνέβη, υπογραμμίζει ο Καρβούνης, είναι ότι εξωγενείς παράγοντες «στιγμάτισαν τη μετάφραση του Πάλλη στην κυριολεξία εν τη γενέσει της, μεταθέτοντας με εντελώς δυσανάλογο τρόπο την προσοχή από τη μετάφραση καθαυτή σε κοινωνικοπολιτικές αντιπαραθέσεις, σε εθνικές ιδεοληψίες, στο γλωσσικό και σε μεμονωμένες γλωσσικο-υφολογικές ή / και μεταφραστικές επιλογές, πραγματικές ή, κάποτε, και εντελώς φανταστικές».

Το πρώτο συμπέρασμα είναι ότι ο γλωσσικός τύπος στη μετάφραση που δημοσιεύτηκε στην «Ακρόπολη» του Βλάση Γαβριηλίδη (Σεπτέμβριος-Οκτώβριος του 1901) και ξεσήκωσε τόσες αντιδράσεις, ήταν «συνειδητά μετριοπαθής» για τα δεδομένα του ψυχαρικού κύκλου (στις εκδόσεις του 1902 και του 1910 ο Πάλλης θα κινηθεί σταδιακά προς πιο ακραίες γλωσσικές επιλογές). Όπως εξηγεί, «στις περισσότερες περιπτώσεις ευθυγραμμιζόταν πλήρως με τη γλώσσα που χρησιμοποιούσαν και θα χρησιμοποιούσαν για αρκετές δεκαετίες ακόμα πολλοί δημοτικιστές στις λογοτεχνικές τους μεταφράσεις αρχαίας ελληνικής ποίησης».

Άκρως ενδιαφέρον και σημαντικό είναι το συμπέρασμα που αφορά την τυπολογία της μετάφρασης. Ο Πάλλης κατόρθωσε να συνδυάσει τον τύπο της «κατά λέξη» (ad verbum) μετάφρασης, σεβόμενος δηλαδή τον αριθμό των λέξεων, τη συντακτική σειρά και τη δομή του ευαγγελικού πρωτοτύπου (κείμενο-πηγή), με μια νεοελληνική απόδοση (κείμενο-στόχος) «πλήρως κατανοητή», η οποία επιπλέον «δεν αλλοιώνει την ομιλούμενη γλώσσα προς την κατεύθυνση της αρχαΐζουσας / καθαρεύουσας». Έτσι η μετάφρασή του πρωτοπορεί σε σύγκριση με τις προηγούμενες νεοελληνικές μεταφράσεις, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις προεξαγγέλλει επιλογές που απαντούν στις σύγχρονες «επικοινωνιακές» μεταφράσεις.

Βέβαια, ο συνδυασμός της πηγοκεντρικής με τη στοχοκεντρική μετάφραση οδηγεί σε ένα υβριδικό αποτέλεσμα, όπου π.χ. η διατήρηση της συντακτικής σειράς του πρωτοτύπου δημιουργεί έναν δύσκαμπτο νεοελληνικό λόγο. Το πρόβλημα που προκύπτει είναι στην ουσία άλυτο, για οποιαδήποτε μετάφραση σε οποιαδήποτε γλώσσα. Σημασία όμως έχει ότι η μεταφρασεολογική στρατηγική του Πάλλη υπήρξε πρωτοποριακή.

Ο Πάλλης είναι τόσο προσηλωμένος στο κείμενο-πηγή, ώστε διατηρεί γλωσσικούς σημιτισμούς που δεν έχουν θέση στη μετάφραση. Τρανταχτό παράδειγμα είναι ο σημιτισμός του «γίγνομαι». Στο χωρίο «Και εγένετο ότε ετέλεσεν ο Ιησούς πάντας τους λόγους τούτους […].»,  ακόμη και ο Βάμβας παραλείπει τον αρχικό σημιτισμό μεταφράζοντας «Και ότε ετελείωσεν ο Ιησούς πάντας τους λόγους τούτους […].». Αντίθετα, στον Πάλλη διαβάζουμε «Και συνέβηκε, όταν τελείωσε ο Ιησούς όλα αυτά τα λόγια […].». Το ίδιο έκαναν παλαιότερα η Vulgata («Et factum est»), ο Λούθηρος («Und es begab sich») και η Βίβλος του Βασιλιά Ιακώβου («And it came to pass»).

Η στρατηγική του Πάλλη να σεβαστεί με θρησκευτική ευλάβεια το ευαγγελικό πρωτότυπο έχει και μια ειρωνική διάσταση. Εννοώ ότι δεν είχε και δεν επρόκειτο να έχει καμιά τύχη, διότι η Ορθόδοξη Εκκλησία ευνοούσε διαχρονικά όχι την «κατά λέξη» μετάφραση αλλά την «ερμηνευτική παράφραση». Επίσης, σε αντίθεση με τους προηγούμενους μεταφραστές, ο Πάλλης δεν ζήτησε την έγκριση της Εκκλησίας και ούτε καν την ενημέρωσε εκ των προτέρων για το εγχείρημά του. Φαίνεται ότι στις επιλογές του υπόκειται η επίδραση της προτεσταντικής Αγγλίας, όπου είχε εγκατασταθεί μόνιμα. Επιπλέον, ο Πάλλης δεν υπήρξε μόνο μεταφραστής αλλά και μελετητής της Αγίας Γραφής, που σημαίνει ότι είχε επιστημονική άποψη. Είναι αξιοπρόσεκτο ότι ως πηγή του δεν χρησιμοποίησε κάποια γνωστή έκδοση της Καινής Διαθήκης αλλά τον «Βατικανό Κώδικα». Προσθέτω επίσης ότι το 1903 δημοσίευσε στην αγγλική υπόμνημα στα «Κατά Μάρκον» και «Κατά Μαθαίον» Ευαγγέλια,  το 1920 εξέδωσε υπόμνημα στην «Προς Ρωμαίους επιστολή», και το 1928 υπόμνημα στο «Ευαγγέλιο του Λουκά και τις Πράξεις των Αποστόλων», που κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο Oxford University Press. Και ίσως δεν είναι αδιάφορο το γεγονός ότι το 1906 σχολίασε τη μετάφρασή του, συγκριτικά με εκείνη του Βάμβα, ο καθηγητής Θεολογίας στο Trinity College του Τορόντο H. T. F. Duckworth.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης

Η «Κυριακή προσευχή»

Παραθέτω τη μετάφραση της «Κυριακής προσευχής» από τον Αλέξανδρο Πάλλη μαζί με δύο σύγχρονες νεοελληνικές μεταφράσεις διαφορετικής τυπολογίας, ώστε ο αναγνώστης να διαμορφώσει τη δική του συγκριτική αντίληψη:

Πατέρα μου εσύ μες’ στα ουράνια, άγιο ας είναι το όνομά σου, ας έρθει η βασιλεία σου, ας γίνει το θέλημά σου, όπως στον ουρανό [έτσι] και στη γη· το ψωμί μας όσο μάς πέφτει δώσε μας σήμερα, και χάρισε μας τα χρέη μας όπως κι εμείς χαρίσαμε σ’ όσους μας χρωστούν· και μη μας βάλεις σε πειρασμό, μόνο γλύτωσέ μας από τον Κακό. (Πάλλης)

Πατέρα μας, που βρίσκεσαι στους ουρανούς, κάνε να σε δοξάσουν όλοι ως Θεό, να έρθει η βασιλεία σου· να γίνει το θέλημά σου και από τους ανθρώπους, όπως γίνεται από τις ουράνιες δυνάμεις. Δώσε σήμερα τον απαραίτητο για τη ζωή μας άρτο. Και χάρισέ μας τα χρέη των αμαρτιών μας, όπως κι εμείς τα χαρίζουμε στους δικούς μας οφειλέτες. Και μη μας αφήσεις να πέσουμε σε πειρασμό, αλλά γλίτωσέ μας από τον πονηρό. (ΕΒΕ)

Ουράνιε πατέρα μας, να δοξάζεται το όνομά σου· να έρχεται η βασιλεία σου· να γίνεται το θέλημά σου, όπως στον ουρανό, έτσι και στη γη· το ψωμί μας το αναγκαίο για τη ζωή δώσε μας σήμερα· και χάρισέ μας τα χρέη μας (τα αμαρτήματά μας), όπως και εμείς χαρίζουμε στους χρεωστές μας (σ’ όσους αμάρτησαν σε μας). Και να μην επιτρέψης να υποκύψωμε σε πειρασμό, αλλά γλύτωσέ μας από τον Πονηρό. (Σωτηρόπουλος)

{1BSYG}Χρήστος Καρβούνης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο από {LF}τον Αλ.Πάλλη{2BTIT}{CR}{3BEKD}Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, {LF}σελ. 208{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 12,60 ευρ{4BTIM}ώ