Η Ελευσίνα του 1821 συναντά την Ουκρανία

Λευκή στη μέση ενός άδειου χώρου, η μεγάλη σκηνή μοιάζει έτοιμη να «σαλπάρει» προς τη Σαλαμίνα καθώς τα διάφορα τμήματά της παρασύρονται από τον ισχυρό άνεμο. Από μακριά μοιάζει σιωπηλή και απόλυτα ταιριαστή με τους επίσης εκ πρώτης όψεως σιωπηλούς συντρόφους της: τις 60 επιτύμβιες στήλες από καθρέφτη, αραδιασμένες πάνω στο χαλίκι, που παραπέμπουν στο συμμαχικό νεκροταφείο του Φαλήρου. Αν πλησιάσει κάποιος, όμως, περισσότερο θα διαπιστώσει πως το λευκό τούτο αντίσκηνο που στέκει μερικά μόλις μέτρα μακριά από το λιμάνι της Ελευσίνας δεν είναι διόλου σιωπηλό. Αντιθέτως, είναι πολλές οι φωνές που ακούγονται από το εσωτερικό του. Και όχι μόνο τα λόγια του Γεώργιου Καραϊσκάκη που είχε στήσει το στρατόπεδό του στην περιοχή το 1826 (το μεγαλύτερο των χρόνων της Επανάστασης με 10.000 άνδρες), όταν η Ελευσίνα κατέστη προπύργιο του αγώνα κατά των Τούρκων στη Στερεά Ελλάδα. Καθώς οι φωνές εναλλάσσονται, η πρόκληση για τον επισκέπτη να ανακαλύψει τι λέγεται μεγαλώνει.

Πριν όμως σηκώσει το άνοιγμα της 60 τ.μ. τέντας – που αποτελεί τρόπον τινά αντίγραφο εκείνων που είχαν οι αρχιστράτηγοι του 19ου αιώνα και το επίσημο όνομά της είναι «πολεμική σκηνή» -, οι σχεδόν διάφανες (από καθρέφτη) στήλες αποσπούν την προσοχή του. Τον καλούν να περπατήσει ανάμεσά τους και να διαβάσει διάσπαρτους στίχους από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» του Διονύσιου Σολωμού (στα ελληνικά και τα αγγλικά). Είναι εκείνοι που είχε επιλέξει η Ελένη Ευθυμίου για την παράσταση που είχε παρουσιάσει στον ίδιο ακριβώς τόπο πριν από έναν χρόνο. Οσο διαρκεί το παιχνίδι του ήλιου πάνω στους καθρέφτες – που συνθέτουν την εγκατάσταση «Θραύσματα» – κι ο ένας στίχος του εθνικού μας ποιητή οδηγεί στον άλλο, θέτοντάς μας στη θέση των πολιορκημένων Μεσολογγιτών, οι φωνές από τη σκηνή εξακολουθούν να λειτουργούν ως Σειρήνες που μας προκαλούν να ανακαλύψουμε τη σχέση της Ελευσίνας με την Επανάσταση του 1821.

ΟΙ ΝΤΟΠΙΟΙ ΗΡΩΕΣ. Κάτω από τον λευκό μουσαμά περιμένουν να μας συστηθούν οι ντόπιοι ήρωες της Ελευσίνας που δεν κέρδισαν μια προβεβλημένη θέση στις σελίδες της Ιστορίας, όπως ο πρόκριτος της Ελευσίνας, χρηματοδότης και υπαρχηγός του Καραϊσκάκη που διέθεσε όλη του την περιουσία στον Αγώνα, Γιαννάκης (Χατζη)μελέτης, ο Φιλικός και αγωνιστής Διονύσιος Ευμορφόπουλος ή ο οπλαρχηγός στην περιοχή Κούντουρων και Βιλλίων Αναγνώστης Στέφας, γύρω από έναν χάρτη του Θριάσιου Πεδίου σχεδιασμένο από τους Ντιλετάντι το 1822 (προέρχεται από τη συλλογή Γιώργου Παυλόπουλου) αλλά και τα πορτρέτα των πρωταγωνιστών των δύο στρατοπέδων: από ελληνικής πλευράς οι Καραϊσκάκης, Μαυροβουνιώτης και Κριεζώτης, από τουρκικής οι Κιουταχής, Ιμπράηλ και Ομέρ Βρυώνης, παρουσία εκπροσώπων των Μεγάλων Δυνάμεων που παρίστανται στη λεγόμενη «αίθουσα συσκέψεων».

Μία ακόμη λοιπόν έκθεση – εγκατάσταση για μια επέτειο που γιορτάστηκε ελλιπώς πέρυσι; Η Ερατώ Κουτσουδάκη που επιμελείται την έκθεση εξηγεί πως η επικαιρότητα έχει δώσει μια άλλη διάσταση στο εγχείρημα το οποίο «ενώ σχεδιάστηκε σε μεγάλο βαθμό πριν από την 24η Φεβρουαρίου έχει αφομοιώσει στοιχεία από τον πόλεμο στην Ουκρανία. Γι’ αυτό και στο εξάλεπτο ηχητικό τοπίο που ακούγεται στη σκηνή συμπεριλαμβάνεται και ο εθνικός ύμνος της Ουκρανίας, μαζί με ένα μοιρολόι στα αρβανίτικα για τη μάχη του Καματερού, μια φράση που λέει “Τρέχα, τρέχα, ποτέ δεν θα προλάβεις να δεις το ντουφέκι του Καραϊσκάκη”, ένα απόσπασμα από την Ιστορία του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου με τη φωνή του Μιχαήλ Μαρμαρινού (σ.σ.: καλλιτεχνικού διευθυντή της Ελευσίνας Πολιτιστικής Πρωτεύουσας), έναν αρβανίτικο σκοπό που αναφέρεται σε έναν τοπικό ήρωα ο οποίος δεν εκτελέστηκε επειδή ο πασάς που τον είχε συλλάβει θαύμασε τις χορευτικές του ικανότητες, ένα απόσπασμα από την “Ωδή στον Γεώργιο Καραϊσκάκη” του Διονύση Σαββόπουλου, μια φράση από το βιβλίο του Παντελή Μπουκάλα “Το μάγουλο της Παναγιάς” και μια επιστολή του Καραϊσκάκη προς τον Κολοκοτρώνη».

Η έκθεση συνοδεύεται από αναλυτικό χρονολόγιο, σελίδες από το ιστοριοδιφικό βιβλίο του Δημήτρη Γιώτα για τη συμβολή της Αττικής στην Επανάσταση, αλλά και πληροφορίες για το πώς ο έλεγχος της πληροφορίας, της τροφής, των πυρομαχικών και της γεωγραφίας έπαιξε καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση του αποτελέσματος της μάχης. Την επιστημονική επιμέλεια της έκθεσης έχει ο Στέφανος Καβαλλιεράκης.