«Αρχή σοφίας η των ονομάτων επίσκεψις»

Σε αντίθεση με τη σύγχρονη συζήτηση στη διεθνή βιβλιογραφία σχετικά με τις στρατηγικές επιλογές των κρατών – μικρών και μεγάλων – όταν αντιμετωπίζουν μια σημαντική εξωτερική απειλή, ο δημόσιος διάλογος στην Ελλάδα όσον αφορά τη στρατηγική αντιμετώπισης της τουρκικής απειλής εξακολουθεί να περιστρέφεται γύρω από το παρωχημένο δίπολο «αποτροπή» ή «κατευνασμός». Μάλιστα, όσοι με περισσή βεβαιότητα επιμένουν να αναμασούν την καραμέλα του «κατευνασμού», διαλαλώντας ότι όλες οι μεταπολιτευτικές ελληνικές κυβερνήσεις υπήρξαν κατευναστικές έναντι της Τουρκίας, θα εκπλαγούν όταν μάθουν ότι αντιθέτως καμιά ελληνική κυβέρνηση δεν έχει ακολουθήσει πολιτική κατευνασμού έναντι της Τουρκίας. Οπως είχε πρόσφατα το θάρρος, καθώς αναφερόταν στις προηγούμενες ελληνικές κυβερνήσεις, να δηλώσει ο έλληνας ΥΠΕΞ: «Η πολιτική κατευνασμού, γνωστή και ως “appeasement”, ουσιαστικά είναι πολιτική υποχωρήσεων, κάτι που καμιά ελληνική κυβέρνηση δεν έχει υιοθετήσει». Είναι επίσης χρήσιμο να γνωρίζουμε ότι οι στρατηγικές επιλογές των κρατών δεν περιορίζονται ούτε και στο δίπολο «ανάσχεση» (containment) ή «σύμπραξη», ακριβέστερα «δέσμευση» (engagement).

Ολα τα κράτη, ακόμα και τα «μικρά-μεσαία» όπως η χώρα μας, προκειμένου να εξισορροπήσουν μια εξωτερική απειλή έχουν πολύ περισσότερες επιλογές στη διάθεσή τους, ενώ κάθε άλλο παρά αποκλείεται η επιλογή ενός συνδυασμού «ανάσχεσης» και «δέσμευσης». Οι στρατηγικές του ΝΑΤΟ και των ΗΠΑ αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Το ΝΑΤΟ ακολουθεί μια στρατηγική «ανάσχεσης» και «διαλόγου» (containment and dialogue) έναντι της Ρωσίας, ενώ οι ΗΠΑ έχουν υιοθετήσει μια συνδυαστική στρατηγική «ανάσχεσης» και «δέσμευσης» («congagement») έναντι της Κίνας.

Και τα δύο ζεύγη στρατηγικών, που δυστυχώς τείνουν να κυριαρχήσουν κατά την τελευταία τριετία στην εγχώρια δημόσια συζήτηση, αποτελούν ανεπαρκή εργαλεία κατανόησης και κυρίως ανάπτυξης πολυεπίπεδης και κυρίως αποτελεσματικής στρατηγικής αντιμετώπισης της τουρκικής επιθετικότητας. Ειδικά το δίπολο «αποτροπή» ή «κατευνασμός» περιορίζει δραματικά τις στρατηγικές επιλογές της χώρας σε άμεσες και κυρίως «ηχηρές» απαντήσεις στην προκλητικότητα της Τουρκίας, προτείνει αλόγιστα στη χώρα να ακολουθήσει τον «προβληματικό» γείτονα στον κατήφορο της διεθνούς παρανομίας και στοχεύοντας στο «θυμικό» του μέσου πολίτη καλλιεργεί ανεδαφικές προσδοκίες για μια «οφειλόμενη» και «αδιαπραγμάτευτη» υποστήριξη των ελληνικών δικαίων – εάν όχι από ολόκληρη την υφήλιο – τουλάχιστον από τη Δύση.

Ομως το κεκτημένο της διεθνούς ακαδημαϊκής συζήτησης όσον αφορά την όσο το δυνατόν αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση της τουρκικής απειλής προσφέρει στην Ελλάδα τη δυνατότητα να κινηθεί έξω από το περιοριστικό πλαίσιο των απλοϊκών και παρωχημένων διπόλων: «αποτροπή» ή «κατευνασμός» και «ανάσχεση» ή «δέσμευση». Συγκεκριμένα η σύγχρονη συζήτηση προκρίνει ως επιλογές για τα κράτη που αντιμετωπίζουν εξωτερικές απειλές είτε την «εξισορρόπηση εναντίον της απειλής» (balancing against the threat) είτε τη «σύμπλευση με αυτή» (bandwagoning with the threat).

Επισημαίνει μάλιστα ότι στο πλαίσιο της πρώτης επιλογής, δηλαδή της «στρατηγικής εξισορρόπησης», οι προσπάθειες συνεννόησης ενός κράτους που απειλείται με το κράτος που το απειλεί, σε μια λογική αμοιβαιότητας και στην προοπτική αμοιβαίων κερδών και ενώ η στρατηγική του εξακολουθεί να διατηρεί ενεργά τα στοιχεία της αποτροπής, δεν πρέπει να συγχέονται και τελικώς να αξιολογούνται ως «σύμπλευση» με την απειλή, όταν μάλιστα οι υφιστάμενες διευθετήσεις ασφάλειας δεν επηρεάζονται ή/και δεν αλλάζουν.

Συνακόλουθα η υιοθέτηση μιας πολυεπίπεδης «στρατηγικής εξισορρόπησης» της Τουρκίας από την Ελλάδα θα πρέπει να ενσωματώνει το στοιχείο της ανάσχεσης/αποτροπής της αλλά δεν θα πρέπει να εξαντλείται σε αυτό («αποτροπή για την αποτροπή»). Με άλλα λόγια, θα πρέπει να προνοεί τόσο για την αποτελεσματική ανάσχεση της Τουρκίας από τη δημιουργία τετελεσμένων στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο όσο και για τη διατήρηση της προοπτικής (καθώς και τη δημιουργία των προϋποθέσεων μέσω της ανάληψης διεθνών πρωτοβουλιών) επίλυσης των ελληνοτουρκικών διαφορών στη βάση βεβαίως του διεθνούς δικαίου. Υπό τις παρούσες συνθήκες η καταλληλότερη «στρατηγική εξισορρόπησης» της Τουρκίας προκρίνει την επίτευξη ενός συνδυασμού – και συγκερασμού – της «ανάσχεσης» της τουρκικής επιθετικότητας και της «εμπλοκής/δέσμευσης» της Τουρκίας με την Ευρωπαϊκή Ενωση μέσω μιας διαδικασίας πειθαναγκασμού της.

Η τροφοδότηση και ο εμπλουτισμός της εγχώριας δημόσιας συζήτησης όσον αφορά την αντιμετώπιση της τουρκικής απειλής με τα σύγχρονα εργαλεία και το κεκτημένο της επιστήμης των διεθνών σχέσεων έχει ιδιαίτερη σημασία καθώς νοηματοδοτεί το πλαίσιο και κυρίως θέτει τα όρια των διαθέσιμων στρατηγικών επιλογών της χώρας. Αποτελεί επίσης απαραίτητη προϋπόθεση για την «εξυγίανση» και απεμπλοκή της δημόσιας συζήτησης από απλοϊκές προσεγγίσεις που προκρίνουν μια «θυμική προσέγγιση» που περιορίζεται ή/και εξαντλείται στην αποτροπή της τουρκικής απειλής.

Ο Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Σπουδών Ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και επικεφαλής του προγράμματος ασφάλειας στο ΕΛΙΑΜΕΠ