Επιθυμία διαφυγής από το έδαφος

Στον Λυκαβηττό βρισκόταν ο πιο δημοφιλής συναυλιακός χώρος της προ-ολυμπιακής Αθήνας. Η εμπειρία της ανόδου στον λόφο, η νυχτερινή θέα της πόλης, το βραχώδες τοπίο του παλαιού νταμαριού και η ικριωματική κατασκευή του θεάτρου έδιναν στον συγκεκριμένο τόπο ξεχωριστή ταυτότητα. Το τοπίο στο πλάτωμα όπου δημιουργήθηκε το θέατρο είναι σκληρό, κυριολεκτικά και μεταφορικά, αλλά ο Τάκης Χ. Ζενέτος ανακάλυψε σε αυτό μια ευκαιρία. Αναλαμβάνοντας το 1964 τη δημιουργία ενός προσωρινού αρχικά θεάτρου, έλαβε τη μάλλον απρόσμενη απόφαση να το τοποθετήσει σε απόσταση από τα βράχια. Η νέα ικριωματική κατασκευή ελάχιστα θυμίζει την αρχετυπική μορφή ενός αρχαίου ελληνικού θεάτρου. Στα πρώτα σκίτσα του έργου διακρίνουμε τη δομή ενός ραδιοτηλεσκοπίου, μιας μηχανής δηλαδή παρατήρησης του Διαστήματος η οποία εκφράζει το πνεύμα των 60s και την πίστη στην πρόοδο και τις δυνατότητες του ανθρώπου.

Στα σχέδια του Ζενέτου είναι εμφανής η πρόθεση αποδέσμευσης του θεάτρου από το ανθρωπογενές τοπίο του παλαιού νταμαριού, το οποίο χρησιμοποιείται περισσότερο ως φόντο, ώστε να στραφεί προς τον ουρανό και το Διάστημα. Η προκλητικά ελαφριά κατασκευή, που στην αρχική μορφή της αντί για πλαστικά καθίσματα διέθετε ξύλινους πάγκους, ενέτεινε την αίσθηση ανόδου σε μια σκαλωσιά. Οι θεατές του ανώτερου διαζώματος αντιλαμβάνονταν την ύπαρξη αρκετών μέτρων κενού κάτω από τα πόδια τους. Στα σημεία αυτά το σώμα, καθώς απομακρύνεται από το φυσικό έδαφος, νιώθει τη δύναμη της βαρύτητας.

Αν στην Ακρόπολη, όπως την ερμήνευσε ο Πικιώνης, η δύναμη του τόπου καθοριζόταν από το έδαφος, την υλικότητα του βράχου και τη μυθολογία των χθόνιων θεοτήτων, στον Λυκαβηττό ήταν η σχέση με τον ουρανό, τον αέρα και την επιθυμία διαφυγής από το έδαφος που συγκρότησε το σύμπαν του Ζενέτου. Στην πρώτη περίπτωση το σώμα συνδέεται με την αττική γη καθώς περπατά αργά στο λιθόστρωτο με τη θέα της Ακρόπολης. Ενώ στη δεύτερη περίπτωση αποδεσμεύεται από το έδαφος και ενατενίζει τον νυχτερινό ουρανό και τα φώτα της μοντέρνας πόλης. Από τη θέση αυτή ακόμη και η Αθήνα των πολυκατοικιών, εξαϋλωμένη το βράδυ, μπορούσε να δείχνει όμορφη. Αν η Ακρόπολη υπενθύμιζε τους δεσμούς με το παρελθόν, ο Λυκαβηττός καθιστούσε δυνατή την απόλαυση του παρόντος και το όνειρο του μέλλοντος.

Σήμερα στην Αθήνα των 20s το Διάστημα έχει χάσει τη μαγεία του, η πίστη στην πρόοδο και τις δυνατότητες του ανθρώπου μοιάζει να έχει κλονιστεί, ενώ το θέαμα της νυχτερινής πόλης έχει μετατραπεί σε τουριστικό προϊόν.

Ο Λυκαβηττός αναζητεί μια νέα ταυτότητα για τον 21ο αιώνα στην οποία ελάχιστα μπορεί να συμβάλει η νοσταλγία του πρόσφατου παρελθόντος. Το θέατρο του Ζενέτου, παρότι υλοποιήθηκε ως μια προσωρινής διάρκειας κατασκευή, αποτελεί πλέον μνημείο της μοντέρνας αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και δεν μπορεί παρά να διατηρηθεί με τις ελάχιστες δυνατές λειτουργικές και κατασκευαστικές παρεμβάσεις. Στην ευρύτερη όμως περιοχή θα μπορούσε να ερμηνευτεί εκ νέου η σχέση ενός σύγχρονου χώρου θεάματος τόσο με το αλλοιωμένο αττικό τοπίο, τον νυχτερινό ουρανό και την περιβάλλουσα πόλη όσο και με την ιστορία της ίδιας της περιοχής.

Ο Πάνος Δραγώνας είναι αρχιτέκτονας, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πατρών.