Η Αμαζόνα και το Ναυαρίνο

Ορθια, περήφανη, αλλά αποκαμωμένη από τη μάχη, κοιτάζει την πληγή δίπλα στο δεξί της στήθος. Το κάλλος της ήταν εκείνο που την έστεψε νικήτρια σε έναν διαγωνισμό γλυπτικής, όταν – σύμφωνα με τον Πλίνιο – σπουδαίοι γλύπτες της κλασικής αρχαιότητας, ο Φειδίας, ο Πολύκλειτος, ο Κρησίλας και ενδεχομένως ο Φράδμων, κλήθηκαν στην Εφεσο, την πόλη που θεωρείται ότι ίδρυσαν οι Αμαζόνες, για να φιλοτεχνήσουν από ένα άγαλμα που να τις απεικονίζει. Κριτές ήταν οι ίδιοι οι καλλιτέχνες. Ολοι ψήφισαν στην πρώτη θέση το δικό τους έργο, αλλά στη δεύτερη εκείνο του Πολυκλείτου, δίνοντάς του βεβαίως τη νίκη. Και είναι το μαρμάρινο αντίγραφο του 2ου αιώνα μ.Χ. της πληγωμένης Αμαζόνας (σύμφωνα με τη γενικότερα αποδεκτή απόδοση, καθώς το πρωτότυπο έχει χαθεί) που εδώ και περίπου δύο μήνες έχει εγκαταλείψει το Σαλόνι του Παλάτσο Νουόβο (τμήμα του συγκροτήματος των μουσείων του Καπιτωλίου) στη Ρώμη, «μόνιμη» κατοικία του, και ήρθε καλεσμένο στην Αθήνα, σε ένα από τα λιγοστά του ταξίδια.

Εξαιτίας της πανδημίας, όμως, η πληγωμένη Αμαζόνα στέκει στην καρδιά του αιθρίου του Μεγάρου Σταθάτου – έδρα του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης – εγκλωβισμένη, αλλά όχι μόνη. Εχει συντροφιά της 60 εξαιρετικά έργα τέχνης και αντικείμενα που γεννήθηκαν στο πνεύμα του φιλελληνισμού και προέρχονται από τη Συλλογή Θανάση και Μαρίνας Μαρτίνου, αλλά και αρχαιότητες που ήρθαν ως δάνεια από τη Βενετία, την Οστια και το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας για να συνθέσουν την έκθεση «Αρχαιολατρία και φιλελληνισμός», που επιμελούνται η ιστορικός τέχνης Φανή – Μαρία Τσιγκάκου και ο διευθυντής του μουσείου, καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας, Νίκος Σταμπολίδης. Μια διοργάνωση που συνδέεται με την επέτειο των 200 ετών από την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης, η οποία, αν και έτοιμη ως την τελευταία λεπτομέρεια, δεν πρόλαβε να υποδεχτεί επισκέπτες λόγω των μέτρων προστασίας από τον κορωνοϊό.

Βαθύ μπορντό χρώμα στους τοίχους, έργα κρεμασμένα παντού, μια προτομή της Σαπφούς που στέφει μια ερμαϊκή στήλη στη βάση της σκάλας του μεγάρου και πορσελάνες τοποθετημένες σε βιτρίνες δίνουν την αίσθηση στον επισκέπτη ότι το αρχιτεκτονικό κομψοτέχνημα που φέρει την υπογραφή του Ερνέστου Τσίλλερ πήρε ξανά τον αρχικό του χαρακτήρα: μεταμορφώθηκε σε μια πλούσια αστική οικία του 19ου αιώνα (χάρη στις παρεμβάσεις της σκηνογράφου Χλόης Ομπολένσκι και του εικαστικού Ανδρέα Γεωργιάδη), διακοσμημένη με πίνακες που απεικονίζουν σκηνές μαχών, πορτρέτα του Οθωνα και της Αμαλίας, περίτεχνα βάζα, ρολόγια, ακρόπρωρα πλοίων και κοσμήματα που έχουν φιλοτεχνηθεί στη Γαλλία, την Αγγλία και τη Γερμανία, όλα από τη Συλλογή Μαρτίνου. Στην πρώτη τους παρουσίαση ενώπιον κοινού αναλαμβάνουν να διηγηθούν πώς η αρχαιολατρία και ο φιλελληνισμός αναδείχθηκαν σε δύο αλληλένδετα ρεύματα που συνέβαλαν καθοριστικά στην επιτυχία της Επανάστασης.

«ΔΙΑΛΟΓΟΣ». Τι γυρεύει όμως η Αμαζόνα με καταγωγή από την κλασική αρχαιότητα πλάι σε έναν πίνακα του Τζορτζ Φίλιπ Ρέιναγκλ, στον οποίο ο ζωγράφος έχει αποδώσει ένα στιγμιότυπο από τη Ναυμαχία του Ναυαρίνου, ένα γλυπτό του Γεώργιου Φυτάλη που απεικονίζει τον «Ελληνα του 1821», το πανοραμικό χαρτί ταπετσαρίας που τυπώθηκε στη Γαλλία το 1828 με παραστάσεις από τις Θερμοπύλες και τους Δελφούς, αλλά και σκηνές από τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα; Είναι ένα από τα εκθέματα που κάνουν την έκθεση διαφορετική, όπως και οι τέσσερις ακόμη αρχαιότητες που βρίσκονται σε διάλογο με τα αντικείμενα της φιλελληνικής συλλογής, όπως η Αμαζόνα που «συζητά» με το ακρόπρωρο πλοίου που έχει τη μορφή μιας Αμαζόνας. Μέσα από τη συνύπαρξη των αντικειμένων γίνεται σαφές πως η αρχαιοελληνική παράδοση επιβίωσε, επηρέασε και ενέπνευσε τους ευρωπαίους καλλιτέχνες κατά τον 18ο και 19ο αιώνα. «Αν η Αναγέννηση και οι δημιουργίες της στηρίχθηκαν στην ελληνορωμαϊκή παράδοση, ο 18ος αι. – ο αιώνας του Διαφωτισμού – δημιούργησε τον διάλογο με την ελληνική αρχαιότητα και προέβαλε την αρχαιοελληνική καλαισθησία, η οποία έγινε σταδιακά κομμάτι της ευρύτερης ευρωπαϊκής παιδείας και πολιτισμού», επισημαίνει ο καθηγητής Νίκος Σταμπολίδης εξηγώντας το πνεύμα της έκθεσης, που πραγματοποιείται σε συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού, με τη χρηματοδότηση της «Αιγέας», Αστικής Μη Κερδοσκοπικής Εταιρείας Πολιτιστικού και Κοινωφελούς Εργου.