Από πού πάνε για το Μπρόντγουεϊ;

Ο Τζον Ντος Πάσος θεωρήθηκε κάποτε από πολλούς – μεταξύ τους ο Ζαν Πολ Σαρτρ – ως ο μεγαλύτερος συγγραφέας της εποχής του, κυρίως λόγω της μνημειακής τριλογίας με τον γενικό τίτλο «USA», που εκδόθηκε μεταξύ 1930 και 1936 («42ος Παράλληλος», «1919» και «Τα χοντρά λεφτά»). Στα ελληνικά το έργο εκδόθηκε σε πλήρη μορφή 1.600 σελίδων, παρακαλώ, από τον ΟΔΥΣΣΕΑ το 2007, σε μετάφραση Τάσου Δενέγρη. Ο αμερικανός συγγραφέας τέθηκε σε δεύτερη μοίρα έκτοτε, για ποικίλους λόγους στους οποίους πιστεύω ότι συγκαταλέγεται η συντηρητική στροφή του μετά τις απογοητεύσεις που αποκόμισε από τη δογματική αμερικανική Αριστερά, τα πεπραγμένα της σοβιετικής εξουσίας και τις τραυματικές εμπειρίες του στη διάρκεια του ισπανικού Εμφυλίου. Ωστόσο, παραμένει κλασικός για τον καινοτόμο μοντερνισμό που εισήγαγε, τις κινηματογραφικές τεχνικές στη δομή των βιβλίων του, τη βαθιά γνώση του κοινωνικού γίγνεσθαι, την πολυπρισματική ροή, την ιστορική καταγραφή μιας ολόκληρης εποχής, την αναγωγή των ΗΠΑ (εν προκειμένω της Νέας Υόρκης) σε πραγματικό ήρωα του καιρού μας.

Το «Manhattan Transfer» είναι τρόπον τινά η προθέρμανση για τη συγγραφή του «USA», παραμένει ωστόσο ένα πολυποίκιλο, καλειδοσκοπικό και διδακτικό, με την καλή έννοια, έργο που μας υποχρεώνει να κοιτάξουμε προς τα πίσω για να διαπιστώσουμε το «από πού ερχόμαστε» ως παγκόσμια κοινωνία. Οσο για το «κατά πού πάμε», αυτό συνοψίζεται ίσως στην ακροτελεύτια στιχομυθία του άφραγκου πλέον Τζίμι Χερφ – μορφωμένου αστού που έχει απεκδυθεί των προνομίων του – μ’ έναν κοκκινομάλλη φορτηγατζή.

«- Με παίρνεις μαζί σου;

– Κατά πού πας;

– Ιδέαν δεν έχω. Πολύ μακριά πάντως».

Ο Χερφ, άλτερ έγκο του συγγραφέα, διαφεύγει λοιπόν από τη Νέα Υόρκη αφήνοντας πίσω ένα μεγαλοαστικό παρελθόν, τον κατεστραμμένο γάμο του με τη γοητευτική και φιλόδοξη ηθοποιό Ελεν η Ιλέιν και μια καριέρα στη δημοσιογραφία. Στην έναρξη ωστόσο της ιστορίας βρίσκεται ο αντίποδας: ένας απόκληρος, ο Μπαντ, που καταφθάνει με το φέρι από την ενδοχώρα στο Μανχάταν για να ζήσει το όνειρο της ένταξης στη ραγδαία αναπτυσσόμενη μεγαλούπολη και που ρωτά εναγωνίως «Κατά πού πέφτει το Μπρόντγουεϊ»; Ο Μπαντ δεν θα βρει το όνειρο, θα καταλήξει μάλιστα να κάνει τις ποταπότερες δουλειές και τα φώτα της μεγάλης πόλης θα παραμείνουν άπιαστα γι’ αυτόν. Οπως άλλωστε για πάνω απ’ τους μισούς πρωταγωνιστές της ιστορίας αυτής που κινούνται στο περιθώριο του αναπτυξιακού ονείρου, ενώ παραδίπλα οι νέοι μεγιστάνες του πλούτου, τραπεζίτες, βιομήχανοι και χρηματιστές, μπαινοβγαίνουν στα μεγάλα ξενοδοχεία και τα ρεστοράν πολυτελείας.

Οι τεχνολογικές καινοτομίες, η ραγδαία ανάπτυξη και οι συνοδοί κοινωνικοί μετασχηματισμοί αναλύονται εξονυχιστικά από τον Ντος Πάσος. Η άνοδος και η πτώση των ηρώων γίνονται με πρωτοφανείς ιστορικά ρυθμούς. Εξισορροπητικοί μηχανισμοί για την άμβλυνση των ακραίων κοινωνικών ανισοτήτων δεν υφίστανται. Ο Κόνγκο Τζέικ, πρώην ναυτικός που ψωμοσιτίζεται με δυσκολία, μετατρέπεται από μπάρμαν σε λαθρέμπορο αλκοόλ στη διάρκεια της ποταπαγόρευσης και εισβάλλει μ’ αυτόν τον τρόπο στα παλάτια της εποχής. Παρομοίως, ο Τζορτζ Μπόλντγουιν, εραστής της Ελεν, από περιθωριακός δικηγόρος εξελίσσεται σε γενικό εισαγγελέα της Πολιτείας. Απαρχή της ανόδου του δεν είναι παρά το ατύχημα ενός γαλατά στις σιδηροδρομικές ράγες, όπου η εισπραττόμενη αποζημίωση από την εταιρεία σιδηροδρόμων εξασφαλίζει την άνοδο τόσο του ιδίου όσο και του θύματος. Αλλοι ωστόσο είναι λιγότερο τυχεροί και κατεβαίνουν την κοινωνική κλίμακα ως τον πάτο της επαιτείας και της παρανομίας.

Οι ήρωες και το Μανχάταν

Οι δεκάδες ήρωες του βιβλίου παρελαύνουν εναλλάξ, σε μικρά ή κατά τι μεγαλύτερα αποσπάσματα. Εμφανίζονται σε ποικίλες περιόδους της ζωής τους που εκτείνονται από τα τέλη του 19ου αιώνα ως το 1925 περίπου, έτος έκδοσης του βιβλίου. Συχνά η εξέλιξη της αφήγησης ακολουθεί μεγάλα χρονικά άλματα που ωστόσο δεν αφήνουν κενά στον προσεκτικό αναγνώστη ως προς τα κύρια συμβάντα της πορείας των πρωταγωνιστών. Στα δεκαοκτώ κεφάλαια του βιβλίου προτάσσονται με πλάγιους χαρακτήρες έξοχες ατμοσφαιρικές περιγραφές της ραγδαία ανοικοδομούμενης πόλης, με τους ποικίλους φωτισμούς της, όψεις του αστικού τοπίου, άπειρες μυρωδιές ή γεύσεις και κυρίως τους διαρκείς ήχους από ατμόπλοια, ρυμουλκά, σειρήνες της Πυροσβεστικής, αναμμένα ραδιόφωνα και ορχήστρες τζαζ που τέμνουν διαγωνίως τον κοινωνικό ιστό. Η κάμερα του συγγραφέα διεισδύει παντού, ωστόσο η καταβύθιση στα όνειρα και τα κίνητρα των ηρώων του γίνεται μέσω των πράξεων και όχι της συμβατικής αποτύπωσης του ψυχισμού τους. Ο Ντος Πάσος αρκείται στα επιφαινόμενα ακολουθώντας τις επιταγές του μπιχεϊβιορισμού, ωστόσο μέσω αυτών συγκροτεί χαρακτήρες και εσωτερικά δράματα. Κοινό αίσθημα ολωνών, από τους ευρωπαίους φτωχούς μετανάστες που πλημμυρίζουν την πόλη ως τις αδαμαντοστόλιστες κυρίες στις αίθουσες χορού του Πλάζα και του Αλγκόνκιν, είναι το άδραγμα και στη συνέχεια η διαιώνιση του αμερικανικού ονείρου. Ο έρωτας είναι φυσικά παρών σε όλες σχεδόν τις επιμέρους ιστορίες, αλλά κατά κανόνα υποχωρεί στις αιτήσεις του χρήματος. Αυτό είναι άλλωστε το έσχατο, σχεδόν αλάνθαστο κριτήριο της επιτυχίας και μέσω αυτού θα πραγματωθούν κι όλα τα άλλα όνειρα. Αυτή είναι η κοινή παραδοχή ενός οιονεί χορού ή αλλιώς της κοινής γνώμης ή, αν το θέλουμε, του τρέχοντος δημοσιογραφικού λόγου ή ακόμη επί το φιλοσοφικότερον του χαϊντεγκεριανού μέσου ανθρώπου (Das Μan).

Θυμίζουν τίποτα όλα αυτά; Προφανώς την πορεία ολόκληρου σχεδόν του πλανήτη, με αποκλίνουσες βεβαίως αναπτυξιακές / τεχνολογικές / καταναλωτικές φάσεις, που καλύπτει όλο τον εικοστό αιώνα και το πρώτο πέμπτο του εικοστού πρώτου, με ελάχιστες παραλλαγές. Είναι γι’ αυτό που το βιβλίο, όπως άλλωστε, πολύ περισσότερο, η τριλογία που θα ακολουθούσε λίγα χρόνια μετά, λειτουργεί και σήμερα ως απογραφή τού «από πού ερχόμαστε», όπως έλεγα και στην αρχή αυτού του κειμένου. Ωστόσο η θεμελιακή διαφορά με τον υπόλοιπο κόσμο είναι πως εδώ έχουμε να κάνουμε με μια περίπου εκ του μηδενός συγκροτούμενη δημοκρατική κοινωνία, με όλα όσα αυτό συνεπάγεται τόσο ως προς τις διανοιγόμενες δυνατότητες όσο και τις προκύπτουσες ανισότητες. Παρά τη συμπάθειά του προς τους φτωχούς, τους απόκληρους και τους εξεγερμένους, ο Ντος Πάσος αναδεικνύει εδώ ως πρωταγωνιστή το ίδιο το Μανχάταν. Είναι αυτό που κυριαρχεί στις πράξεις των ανθρώπων, αυτό που υποστρωματώνει τη δράση, εν τέλει αυτό που έχει σημασία. Καθώς η αστική ζωή εκδιπλώνεται με όλη την ακατανίκητη έλξη των λαμπερών της φώτων, ακόμη και οι αντιφάσεις της γίνονται γοητευτικές. Ο ηδονισμός κι η αλλοτρίωση είναι εύφορο έδαφος για την τέχνη της μυθοπλασίας κι εδώ είναι ταυτοχρόνως παρόντα. Επομένως, η κάθε προσωπική τραγωδία (και έχουμε πολλές εδώ) υποχωρεί μπροστά στην καθημερινότητα και τις κοινωνικές αλλαγές. Κι αυτές πάλι προσδιορίζονται από κάτι απολύτως υλικό – από το χτίσιμο μιας μεγαλούπολης ή καλύτερα οικουμενικής μητρόπολης, με εντελώς σύγχρονα υλικά, μεθόδους και φιλοδοξίες που δεν βρίσκουν ταβάνι στον ουρανό. Τι καλύτερη απόδειξη από τους ουρανοξύστες, σήμα κατατεθέν της πόλης, πριν τουλάχιστον από τους Δίδυμους Πύργους και την ανάδειξη των ασιατικών οικονομικών κολοσσών;

Η αίσθηση {LF}του «τετέλεσται»

Το μωσαϊκό του Ντος Πάσος δεν συγκροτείται μόνο οριζοντίως αλλά και κατακορύφως. Οι πράξεις, σαν λαμπερές ψηφίδες,  συσσωρεύονται, διασπείρονται τυχαία στον τρισδιάστατο χώρο, και αυτό αρκεί. Η εξήγηση βρίσκεται στις στατιστικές μεθόδους, στη συλλογικότητα του χορού, και κυρίως στη μεγάλη Ιστορία. Αυτή είναι η μέθοδος του Ντος Πάσος. Και το ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι μεγάλα γεγονότα όπως ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, συμβαίνουν μόνο στο φόντο. Μαθαίνουμε για τον τάδε ήρωα που έμαθε γαλλικά στα ευρωπαϊκά χαρακώματα, για τον άλλο που λάτρεψε τα γαλλικά τυριά, για τον τρίτο που λάτρεψε τις μικρές μεσαιωνικές πόλεις, για έναν που γύρισε  ανάπηρος ή ακόμη για ένα ζευγάρι ένστολων [η Ελεν και ο Τζίμι] που παντρεύεται εκεί πριν επιστρέψει οίκαδεν. Ωστόσο ο κουρνιαχτός της μάχης και ο ανθρώπινος πόνος λείπουν ολοσχερώς από τον Ντος Πάσος. Είναι λόγω αυτής της συνενοχής με τους ήρωές του που η απεικόνιση της σύρραξης αποκτά μια ιδιάζουσα, ανάγλυφη δύναμη. Πιο δυνατή συγγραφικά είναι η επιθυμία να γυρίσεις σπίτι, να ξαναβρείς την αρραβωνιαστικιά σου ή να χαζέψεις ένα ηλιοβασίλεμα πάνω από το Νιου Τζέρσεϊ μετά από τον συνοικιακό αγώνα μπέιζ μπολ, παρά να αποδοθούν οι ομοβροντίες των κανονιών και οι κραυγές των πληγωμένων από το πεδίο της μάχης. Η μεγαλοστομία και ο λυρισμός δεν αρμόζουν στον καλά αφομοιωμένο μοντερνισμό του Ντος Πάσος. Αυτό που φαίνεται τελικά είναι, κι αυτό που απομένει είναι η αίσθηση του τετέλεσται. Η μεγάλη Ιστορία είναι εκεί κι εγώ θα σας προσφέρω το πεπρωμένο απλών ανθρώπων και μιας ολόκληρης πόλης, μέσα από τους βίαιους, τεμαχισμένους χρωματισμούς των πράξεων τους, μοιάζει να λέει ο συγγραφέας.

Κι  έτσι μας πιάνει από το χέρι για να μας δείξει τον βίαιο, μοναχικό, αστραφτερό κόσμο [μας]. Χωρίς εξηγήσεις, χωρίς ιδιαίτερα σχόλια πέραν του προφορικού λόγου των ίδιων των πρωταγωνιστών, προσφέρει ίσως την πειστικότερη εξήγηση της κοινωνίας με τα μέσα της λογοτεχνίας. Η αφήγηση είναι πρωτίστως πρόσθεση, ας μην το ξεχνάμε. Προσωπικά δεν γνωρίζω πολλές περιπτώσεις όπου η μεγάλη τέχνη να είναι καλύτερα κρυμμένη – με εξαίρεση ίσως τον Φώκνερ, λίγο παλιότερα τον Κάφκα και λίγο μεταγενέστερα τον Μπέκετ.

Τζον Ντος Πάσος
Manhattan Transfer
Μτφ. Τρισεύγενη Παπαϊωάννου
Εκδ. Μεταίχμιο, σελ. 538
Τιμή 17,70 ευρώ