Η δυστοπία του Τζορτζ Οργουελ

Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να ορίσουμε την έννοια της δυστοπίας, αλλά χάριν ευκολίας ας διαλέξουμε τον απλούστερο: η ενόραση ενός μέλλοντος όπου τα πράγματα θα έχουν πάει όσο χειρότερα θα μπορούσαν να πάνε – τουτέστιν, θα έχει επιβληθεί από άκρου εις άκρον ο περιβόητος Νόμος του Μέρφι. Εξυπακούεται, λοιπόν, ότι προκειμένου να «πουλήσει τα άντερά της» μια δυστοπία υπό οιαδήποτε συσκευασία – είτε ως φιλοσοφική θεωρία είτε ως μυθιστόρημα/ταινία επιστημονικής φαντασίας – θα πρέπει να ικανοποιεί εξίσου δύο εκ διαμέτρου αντίθετες προϋποθέσεις: τη μέγιστη σύγκλιση με τις αναμνήσεις, τις γνώσεις και τις απόψεις μας, καθώς και τη μέγιστη απόκλιση από δαύτες. Είναι αυτή ακριβώς η οξύμωρη αιτία που ο Τζορτζ Οργουελ παραμένει ως ο πιο γνωστός και δημοφιλής δυστοπικός συγγραφέας, παρότι πολλές πτυχές των ενορατικών του πονημάτων έχουν διαψευστεί επανειλημμένα από τις εξελίξεις.

Πώς μπορεί να συμβαίνει κάτι τέτοιο; Πώς γίνεται να διατηρεί ή και να αυξάνει την απήχησή του ένας προφήτης που πλειστάκις πέφτει έξω; Πάρτε για παράδειγμα την πανδημία που βιώνουμε εδώ κι έναν χρόνο περίπου. Εάν αντικρίσουμε με το σημερινό μας «βλέμμα» δυστοπικές ταινίες, ακόμη και σχετικά πρόσφατης εσοδείας (προ ημερών ξαναείδα το «Πέμπτο κύμα» (2016) του Τζέι Μπλέικεσον), μάλλον θα βάλουμε τα γέλια με σεκάνς, όπως εκείνη με την καθολική χρήση μάσκας, που – μόλις έντεκα μήνες νωρίτερα – θα μας έκαναν να ανατριχιάσουμε: είναι το δικό μας βίωμα που έχει υπερακοντίσει την όποια ενόραση της ταινίας. Από την άλλη μεριά, όταν καλούνται τα ΜΜΕ, ιδίως όσα ρέπουν στην εντυπωσιοθηρία, να εντοπίσουν αναλογίες όσων βιώνουμε στις μέρες μας με τις αναμνήσεις των υπερήλικων και τις γνώσεις/απόψεις μας από δεύτερο ή και τρίτο χέρι, καταφεύγουν συνήθως στις εύκολες και προφανείς: η απαγόρευση της κυκλοφορίας, λόγου χάριν, θα συγκριθεί με την αντίστοιχη που επέβαλαν πριν από οκτώ δεκαετίες οι «δυνάμεις Κατοχής». Οσο λιγότεροι είναι οι επιζώντες από εκείνες τις τραγικές ημέρες και όσο πιο ελαφριά – σχεδόν άδεια – είναι η βαλίτσα με τις γνώσεις μας, τόσο πιο ασύδοτη και κραυγαλέα είναι η αμετροέπεια της σύγκρισης. Μια ρυπαρή φυλλάδα τις προάλλες είχε την απίστευτη θρασύτητα να προσομοιώσει έναν εβραίο γιατρό που μετέχει στην έρευνα για το εμβόλιο κατά του κορωνοϊού με τον σαδιστή ναζιστή δόκτορα Μένγκελε: σφαγείς και σφάγια ατάκτως ερριμμένα.

«Η διαφορά ανάμεσα στη Βρετανία την οποία περιγράφει ο Τζορτζ Οργουελ στο βιβλίο του Ο δρόμος προς την αποβάθρα του Γουίγκαν (που εκδόθηκε το 1937) και τη Βρετανία είκοσι χρόνια αργότερα, όταν ο πρωθυπουργός Χάρολντ Μακμίλαν του Συντηρητικού Κόμματος ανακαλούσε στην τάξη κάποιον διαμαρτυρόμενο πολίτη λέγοντάς του “ποτέ δεν περνούσατε τόσο καλά”, πρέπει να αποδοθεί στην Εθνική Υπηρεσία Υγείας και στις παροχές για ασφάλεια, διατήρηση του εισοδήματος και της απασχόλησης που τη συνόδευαν». Η παρατήρηση αντλείται από την Ευρώπη μετά τον Πόλεμο (2005) του βρετανού ιστορικού  Τόνι Τζαντ, αλλά θα μπορούσε να ισχύει και για κάθε άλλη χώρα – όπως για την Ελλάδα του Χρηματιστηρίου το 1990 και την Ελλάδα της Χρεοκοπίας το 2010 – όπου η αθλιότητα και η μιζέρια μιας γενιάς μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως λίπασμα για την πρόοδο και την ευημερία της αμέσως επόμενης (και τούμπαλιν). Φωτίζει όμως και μια βιογραφική πλευρά του Οργουελ που, μέχρι πρότινος, δεν είχε φωτιστεί επαρκώς: τον ομφάλιο λώρο που συνδέει τα δυστοπικά του οράματα με τις επώδυνες εμπειρίες του.

Πριν από λίγες εβδομάδες οι εκδόσεις Μίνωας κυκλοφόρησαν στα ελληνικά ένα εντυπωσιακό γαλλικό graphic novel: τον Οργουελ του Πιερ Κριστέν (κείμενο) και του Σεμπαστιέν Βερντιέ (σχέδιο). Κατ’ αρχάς οφείλουμε να τονίσουμε ότι πρόκειται για ένα εικαστικό επίτευγμα. Με τη συνδρομή και άλλων διάσημων σχεδιαστών, φίλων του διδύμου – όπως του Αντρέ Ζιλιάρ, του Ολιβιέ Μπαλέζ, του Ενκι Μπιλάλ κ.ά. -, προσφέρεται μια ασπρόμαυρη πανδαισία με διάσπαρτες «χρωματικές παρεμβάσεις» (κυρίως του Φιλίπ Ραβόν). Προσδίδεται πνοή ζωής στον βίο και την πολιτεία ενός από τους πιο «γνωστούς-αγνώστους» του εικοστού αιώνα. Διότι με τον αξιότιμο Ερικ Αρθουρ Μπλερ, που θα περάσει στην αθανασία με καλλιτεχνικό ψευδώνυμο το βαπτιστικό του ποταμού Οργουελ, συμβαίνει και αυτό το παράδοξο: να γνωρίζουμε πολλά για το έργο του και λίγα για τη ζωή του. Ακόμη χειρότερα: σχεδόν τίποτε για το υπόγειο τούνελ ανάμεσα στο έργο του και τη ζωή του.

Συχνά λέμε για κάποιον ότι έζησε «επτά ζωές», αλλά σπανίως κυριολεκτούμε. Ο Οργουελ συγκαταλέγεται στις σπάνιες περιπτώσεις και, εάν συνυπολογίσουμε ότι η φυματίωση τον φρέναρε μόλις στα σαράντα επτά του, μπορούμε να εικάσουμε πόσες ζωές θα ζούσε, έτσι κι εξαντλούσε το προσδόκιμο όριο ζωής. Ο Οργουελ γεννήθηκε το 1903 στη Βεγγάλη, τα ιμάτια της οποίας θα μοιραστούν στην Ινδία και στο Μπαγκλαντές μισόν αιώνα κατόπιν, αλλά τότε τα φορούσε ακόμα η βρετανική αυτοκρατορία. Η οικογένειά του ανήκε στο «κατώτερο τμήμα της ανώτερης μεσαίας τάξης» – όπως γράφει με αυτοοικτιρμό ο ίδιος – και αργότερα, όταν θα επιστρέψει στη μητέρα-πατρίδα για να σπουδάσει, θα καταλάβει με τον σκληρό τρόπο τι ακριβώς συνεπάγεται αυτή η ειρωνεία της μοίρας: να είσαι αστός-παρίας, ένας αστός χωρίς λεφτά. Η ιδιοτυπία του πεπρωμένου του – ανώτατες σπουδές στο Ιτον, μα και μονίμως άφραγκος – θα τον απομακρύνουν από την τάξη του και θα τον φέρουν κοντά στους προλετάριους. Επί χρόνια θα ζήσει και θα δουλέψει μαζί με τους τελευταίους, τόσο στο Παρίσι όσο και στο Λονδίνο· την απέχθειά του για τους καπιταλιστές θα συμπληρώσει μονάχα η αποστροφή του για τους καθοδηγητές, εκείνους που ομιλούν εξ ονόματος των απόκληρων, ενώ ουσιαστικά τους σιχαίνονται, ανίκανοι να συνηθίσουν τη «μυρωδιά» τους.

Κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου, όπου ο Οργουελ θα πολεμήσει στο πλευρό των Δημοκρατικών και θα τραυματιστεί σοβαρά στον λαιμό, θα βρεθεί στο στόχαστρο τόσο των φασιστών όσο και των κομμουνιστών. «Τα πλάσματα απέξω», θα γράψει το 1944 στη θρυλική Φάρμα των ζώων, «κοιτούσαν μια τα γουρούνια και μια τους ανθρώπους, μια τους ανθρώπους και μια τα γουρούνια, κι έπειτα ξανά τα γουρούνια και ξανά τους ανθρώπους· όμως πλέον ήταν αδύνατον να καταλάβουν ποιος ήταν ποιος». Αυτή, η θλιβερή πεποίθηση ότι δεν υφίσταται θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στα παλιά αφεντικά (τους ανθρώπους) και στα νέα (τα γουρούνια), ανάμεσα στον μαύρο και στον κόκκινο ολοκληρωτισμό, θα εδραιωθεί μέσα του το 1939 με το Σύμφωνο Μολότοφ – Ρίμπεντροπ και θα αποτυπωθεί στο δυστοπικό 1984. Η δυστοπία δεν κυοφορήθηκε στη φαντασία του. Προηγήθηκε στη ζωή του.