Ο Θησέας, ο Οιδίποδας και η κρίση της πανδημίας

Η ελληνική μυθολογία μπορεί να μας δώσει το έναυσμα μιας διαφορετικής και συνάμα εξαιρετικά διεισδυτικής προσέγγισης στην κρίση του Covid-19 λέει η καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Καλυψώ Νικολαΐδη, δίνοντας, έτσι, μια νέα και πιο οικεία στην Ελλάδα διάσταση στην προσπάθεια ερμηνείας και ανάλυσης της πανδημίας, που ταράζει τόσο δραματικά όλο τον κόσμο. Κάτι, που έκανε, άλλωστε, με το Brexit στο βιβλίο της «Exodus, Reckoning, Sacrifice», όπου επιχείρησε μια πολύ διαφορετική ερμηνεία της εξόδου της Βρετανίας από την Ευρωπαϊκή Ενωση και της σχέσης των δύο πλευρών μέσω της ελληνικής μυθολογίας. «Στο βιβλίο αυτό, μέσα από τον Οδυσσέα, τον Οιδίποδα, την Πανδώρα, την Ευρώπη, την Ιφιγένεια και πολλούς διαφορετικούς χαρακτήρες της ελληνικής μυθολογίας, προσπάθησα να διαβάσω το Brexit, να δω τι γίνεται στην πολιτική σκηνή της Βρετανίας, τι γίνεται στην πλευρά της Ευρωπαϊκής Ενωσης» λέει η Νικολαΐδη, η οποία είναι επίσης πρόεδρος της ομάδας εργασίας της Οξφόρδης για το Brexit.

Στην περίπτωση του Covid-19 στέκεται περισσότερο στους χαρακτήρες του Οιδίποδα και του Θησέα. «Ενας από τους μυθικούς χαρακτήρες, που με συνεπαίρνει είναι του βασιλιά Οιδίποδα. Η ιστορία του δείχνει πως η κοινωνία αναζητά αποδιοπομπαίους τράγους. Ο Οιδίποδας πρέπει να θυσιαστεί μετά την πανδημία, τη στιγμή που συνειδητοποιεί ότι έχει σκοτώσει τον πατέρα του και έχει παντρευτεί τη μητέρα του. Ομως, τελικά διαπιστώνεται ότι ο πατέρας του ήταν αυτός που είχε πράξει πρώτος μια τραγική αμαρτία [να εγκαταλείψει τον νεογέννητο Οιδίποδα στον Κιθαιρώνα]» επεξηγεί η ελληνογαλλικής καταγωγής ακαδημαϊκός, ξεκινώντας τη συζήτησή της με τα «ΝΕΑ» για τις αλλαγές που προβλέπει να φέρει η κορωνο-κρίση. «Σε μια κρίση όπως του κορωνοϊού, στη διαδικασία να εντοπίσουμε τα αίτια και το αποτέλεσμα, η ιστορία του Οιδίποδα μας δείχνει ότι οι άνθρωποι, αντί να ερευνήσουμε βαθιά, θα προσπαθήσουμε να βρούμε αποδιοπομπαίους τράγους. Ομως, η ελληνική μυθολογία πάει πέρα από αποδιοπομπαίους τράγους, και στον μύθο του Θησέα ο θάνατος του Μινώταυρου σηματοδοτεί το τέλος των θυσιών. Ο Οιδίποδας βρίσκει λύτρωση, όταν τον υποδέχεται ο Θησέας και κατανοείται τελικά ότι ήταν αποδιοπομπαίος τράγος. Θα ήταν καλό η ιστορία αυτή να μας δείξει ότι οι κοινωνίες μας, όταν περνάμε από μια πανούκλα, πρέπει να είμαστε συλλογικά αυτο-στοχαστικοί. Αυτή είναι η ευκαιρία που έχουμε με τον Covid-19, να είμαστε συλλογικά αυτο-αναστοχαστικοί ως κυβερνήσεις, ως πολίτες και ως κοινωνίες». Αλλιώς, όπως επεξηγεί, θα υπάρχουν αποδιοπομπαίοι τράγοι, η Κίνα για τον Τραμπ, οι μετανάστες για άλλους, οι νέοι για κάποιους άλλους, οι millennials για τους νέους, και ούτω καθεξής.

Η πρόεδρος στο τμήμα νοτιοανατολικών ευρωπαϊκών σπουδών και μία εκ των επικεφαλής του τμήματος ευρωπαϊκών σπουδών στο βρετανικό πανεπιστήμιο θεωρεί ότι λόγω του κορωνοϊού έχουμε μια νέα ευκαιρία, «ένα νέο πόρο στη συλλογική πολιτική μας φαντασία» που συνοδεύεται, όμως, από το κρίσιμο ερώτημα, αν τελικά θα μπορέσουμε να τον χρησιμοποιήσουμε. «Ο νέος πόρος είναι ο τρόπος με τον οποίο η κρίση μπορεί να μας βοηθήσει να αναμορφώσουμε την πολιτική μας φαντασία, να ανοίξουμε νέους ορίζοντες» τονίζει. «Θα αναφερθώ σε ένα παράδειγμα. Στη Βρετανία παρακολουθούμε καθημερινά την εξέλιξη στον συντελεστή Rt, που εκφράζει πόσα άτομα μπορεί να μολύνει ένα κρούσμα. Στην Ελλάδα ο δείκτης αυτός είναι χαμηλός και είναι αποτέλεσμα της κυβερνητικής πολιτικής, αλλά και της κοινωνικής ανταπόκρισης. Το αν θα παραμείνει χαμηλός ή όχι αποτελεί συλλογικό αποτέλεσμα. Εμπίπτει στην έννοια, που αποκαλώ κοινωνική πίστωση του Rt. Βρισκόμαστε στη συναρπαστική στιγμή, όπου οι άνθρωποι και οι κοινωνίες μπορούμε να δούμε ότι είμαστε συλλογικά υπεύθυνοι και πως ο καθένας μας συμβάλλει στο συλλογικό αποτέλεσμα».

«Υπάρχει και μια άλλη διάσταση αυτή που αποκαλώ γεωπολιτική μοναξιά. Βλέπουμε στις έρευνες κοινής γνώμης στην ΕΕ ότι υπάρχει αίσθηση γεωπολιτικής μοναξιάς, μια αίσθηση ότι πραγματικά μαθαίνουμε στη μοναξιά ως μεμονωμένοι πολίτες, αλλά επίσης βλέπουμε ότι η Ευρώπη είναι κάπως μόνη στον κόσμο» λέει η ειδικός σε διεθνείς σχέσεις, ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, διεθνή πολιτική οικονομία και θεωρία παιγνίων. Ανατρέχοντας στην κοινή γνώμη στην ΕΕ βλέπει ακόμη ότι «υπάρχει αύξηση στη συνειδητοποίηση ότι πρέπει να αποτρέψουμε μελλοντικές κρίσεις, να είμαστε ανθεκτικοί, να υπάρχει περισσότερη συνεργασία, και μακροπρόθεσμα, παρότι δεν υπάρχει διάθεση να δοθεί περισσότερη δύναμη στους ευρωπαϊκούς θεσμούς».

Πώς βλέπει τη συζήτηση γύρω από το ταμείο ανάκαμψης; Δίνει έμφαση στα δύο επικρατέστερα αφηγήματα γύρω από το ταμείο ανάκαμψης: τη γραμμή του διαφωτισμένου προσωπικού συμφέροντος, που υποστηρίζει ότι πρέπει να διατηρήσουμε την ενιαία αγορά και τη γραμμή της αλληλεγγύης. «Το επόμενο διάστημα θα έχουμε σημαντικές συζητήσεις σχετικά με ορισμένα θέματα που περιβάλλουν αυτό το ταμείο ανάκαμψης» λέει. Τα ζητήματα, που κυριαρχούν στη συζήτηση αυτή, δείχνουν προς την κατεύθυνση μιας δύσκολης πάλης για την εξουσία, υποστηρίζει η Καλυψώ Νικολαΐδη. Πώς συγκεντρώνονται τα χρήματα, πώς γίνεται ο δανεισμός, πώς ξοδεύονται, πώς βεβαιώνονται οι δαπάνες, ποιος ελέγχει, πώς συνδέονται οι επείγουσες ανάγκες με τους μεγάλος στόχους της ΕΕ, τι είδους προϋποθέσεις θα υπάρχουν; «Το τελευταίο ερώτημα μας οδηγεί πίσω στην κρίση του ευρώ» λέει η Νικολαΐδη, αλλά εκτιμά ότι ο έλεγχος αυτή τη φορά μπορεί να γίνει από τον ευρωπαίο εισαγγελέα όχι στη βάση των μακροοικονομικών όρων που γνώρισε η Ελλάδα. «Ο πραγματικός αγώνας, πάλι για την εξουσία για μένα θα αφορά στο αν οι πολίτες, αν οι κοινωνίες συμμετέχουν, γνωρίζουν, συμβάλλουν. Εχουμε φτάσει σε ένα στάδιο όπου η Ευρώπη πρέπει να αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο εμπλέκει και δεσμεύει τους πολίτες» τονίζει, ανατρέχοντας στη δουλειά που κάνει ως μέλος του συνασπισμού «Πολίτες αναλαμβάνουν την Ευρώπη», όπου οι ιδέες που αναπτύσσονται αφορούν ακόμη και τον συμμετοχικό προϋπολογισμό. «Οι ευρωπαίοι ηγέτες δεν θα έχουν, ίσως, ποτέ το θάρρος να κάνουν κάτι τέτοιο, αλλά θα μπορούσαν να προσπαθήσουν να κάνουν μια πραγματική διαβούλευση για το πώς αυτά τα χρήματα θα δαπανηθούν με συμμετοχή των πολιτών. Αυτή θα ήταν μια καταπληκτική στιγμή για την Ευρώπη, να περάσει η δύναμη στα χέρια των πολιτών».