Τα ονειρόσπιτα

Το βαμμένο οδόστρωμα φωσφορίζει με το θράσος της συνθετικής ύλης. Ο επονομαζόμενος Μεγάλος Περίπατος της Αθήνας αποπνέει την έκτακτη αύρα ενός μαραθώνιου, ή μιας έκθεσης βιβλίου. Πρόκειται μήπως να ξεστηθεί με την άνεση που στήθηκε; Εύκολα τον φαντάζεται κανείς μεταφυτεμένο σε άλλες μεγαλουπόλεις, όπως άλλωστε το αεροδρόμιο «Ελευθέριος Βενιζέλος», ή το Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης. Ο Μεγάλος Περίπατος της Αθήνας μοιάζει κατά βάθος με τους ανθρώπους όλων των εποχών· αυτούς που θα μπορούσαν να ζουν τον Μεσαίωνα ή την Αναγέννηση, στην εποχή μας ή σε αυτήν που θα ‘ρθει, οι οποίοι πάντοτε επισημαίνουν πως όλα τελούν υπό συζήτηση. Αυτοί κρατούν το ανθρώπινο είδος! Αληθινά μεγάλοι περίπατοι γίνονται μέσα σου. Η αφετηρία δεν είναι βαμμένη κίτρινη, ούτε η πορεία διαγραμμισμένη. Κάποτε μόνον διαθέτουν μιαν είσοδο ή πρόναο, ούτως ειπείν, που βρίσκεται κάποια μέτρα μέσα σ’ ένα σύγχρονο ερείπιο, ή στους χώρους που αποκαλούνται ονειρόσπιτα.

Στις αποθήκες της Λυρικής Σκηνής στις Αχαρνές βρίσκονται κάθε λογής αμφιέσεις και πολλά αντικείμενα καθημερινής χρήσης. Είναι χνάρια παραστάσεων άτακτα τόσο, ώστε συγχέονται ρόλοι κι εποχές φτιάχνοντας μορφές αόριστες αλλά οικείες. Τέτοιοι χώροι – όπως τα μουσεία κέρινων ομοιωμάτων, τα βεστιάρια των θεάτρων, τα χαμάμ, τα έρημα ξενοδοχεία – είναι ονειρόσπιτα (Traumhäuser), καταπώς τους βάφτισε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν. Στα ονειρόσπιτα συναντάς αδρές αναλαμπές μιας ζωής που δεν φτάνει ποτέ να γίνει βέβαιη ή πραγματική. Φαντάσματα δεν κυκλοφορούν στα ονειρόσπιτα· μόνον απομεινάρια της συλλογικής συνείδησης που σβήνει καθ’ οδόν από μια εποχή για μιαν άλλη. Διότι – να κάτι που έδειξε ωραία ο Μπένγιαμιν – ο δέκατος ένατος αιώνας είναι ένας χωροχρόνος (Zeitraum) και μαζί ένας χώρος-όνειρο (Zeit-Traum), όπου ιλιγγιωδώς ενισχύεται η ατομική συνείδηση μέσα από την ονειροπόληση και τον αναστοχασμό, ενώ υποχωρεί η συλλογική συνείδηση, η οποία κρημνίζεται σε έναν ύπνο ολοένα βαθύτερο. Μένουμε μόνοι κι όλο πιο μόνοι, αλλά ποτέ εντελώς.

Εν αντιθέσει με τα ονειρόσπιτα, που είναι σκοτεινά αλλά ανθεκτικά, ο νεότευκτος Περίπατος της Αθήνας μοιάζει θνησιγενής μες στο λιοπύρι. Οι ρίζες των φοινικοειδών με το όμορφο όνομα «ουασιγκτόνιες» δεν βυθίζονται βαθιά στη γη, αλλά βρίσκουν σε τενεκεδένιους πάτους. Οι αστραφτερές ζαρντινιέρες από αλουμίνιο πυρώνουν από κοινού με τις λαμαρίνες των αυτοκινήτων. Είναι, μήπως, το κούρδισμα μιας ορχήστρας έτοιμης να εκραγεί; Οι ποδηλατοστάτες «από μεταλλικό Inox σωλήνα σε σχήμα σπιράλ» υποβάλλουν την έλξη της ζάλης. Nοσταλγεί κανείς τη δροσιά του χώματος, τον υγρό ίσκιο της σπηλιάς.

Πορσελάνινα πιάτα ΙΩΝΙΑ σπασμένα στην κουζίνα του Μοτέλ Τριπόλεως. Κανείς δεν θα φάει ξανά σε αυτά, όμως διατηρούν το σχήμα τους. Οι τρόποι να σε βρίσκει το παρελθόν είναι ευφάνταστοι και ανελέητοι. Η μνήμη κι η φαντασία αγκυρώνονται συνεχώς σε ενεργά θραύσματα. Κι αν η μνήμη κι η φαντασία είναι η μόνη πραγματικότητα;

Το αρχείο του Μοτέλ Τριπόλεως χυμένο κατάχαμα, μπουκάλια από ποτά αλκοολούχα, κι άλλα αντικείμενα σκόρπια, όλα μοιάζουν τοποθετημένα μόλις. Το Μοτέλ Τριπόλεως είναι το «Ξενία» της Βυτίνας, έργο του αρχιτέκτονα Κωνσταντίνου Μπίτσιου στα 1961 περίπου. Χαρακτηρίστηκε μνημείο το 2008. Χαίρομαι που το επισκέφτηκα δίχως να γνωρίζω το παραμικρό. Ο χρόνος στα ονειρόσπιτα δεν ακολουθεί εκείνον της πληροφορίας, ή της πόλης, ούτε καν του ταξιδιού σου. Είναι χρόνος εσωτερικός.

Κουτί Νεσκαφέ. Απαράλλακτο εδώ και δεκαετίες. Στα ονειρόσπιτα προσέχεις κινητά αντικείμενα που στο σπίτι σε αφήνουν αδιάφορο. Εδώ απηχούν την αλλοτινή χρήση αποκτώντας μια σημασία ζωντανή και ανώτερη της πληροφορίας που φέρουν τα μνημεία. Τα πιο καθημερινά αντικείμενα συνεχίζουν τη μάχη με τον χρόνο που κάποτε χάνουν τα πλέον φιλόδοξα αρχιτεκτονικά σχέδια.

Στα ονειρόσπιτα μας ηρεμεί η απουσία των ανθρώπων, αλλά μας γοητεύουν τα απαλά τους χνάρια· λες κι είναι αφόρητοι εκείνοι, όμως αναγκαία τα περάσματά τους, τα αφημένα οχήματα της ψυχής. Τα πράγματα φανερώνονται αληθινά ως η εντελής μοναξιά τους που δεν είναι δική τους μόνον. Γίνονται φορείς μιας αρχαίας εγγύτητας, την οποία καταστρέφει η παρουσία των ανθρώπων.

Ποδηλάτες κατεβαίνουν την Πανεπιστημίου με πλήρη εξάρτυση και ταχύτητες ιδανικές. Πόσο εξοικειωμένοι φαίνονται με τον Μεγάλο τους Περίπατο! Οι συγκοινωνιολόγοι διαπιστώνουν πως οι πολίτες προσαρμόζονται στα νέα δεδομένα. Αλλοι επιμένουν πως οι περίπατοι χαράσσονται στο έδαφος από γενιές άτακτων περιπατητών κι όχι κατά παραγγελία στους υπολογιστές των συγκοινωνιολόγων και των υπουργών. Χαιρέκακα προφητεύουν πως η Αθήνα θα αποβάλει τον περίπατο που της φόρεσαν, όπως η γριά σάρκα τις μασκαράτες που την ομορφαίνουν τάχα· βοηθά ο ήλιος και τις δυο. Πάντως ο περιπατητής αναζητεί άλλα πράγματα κάτω από τη ροή ποδηλάτων και συζητήσεων. Αναζητεί συνδέσεις.

Σ’ έναν δρόμο αδιάφορο φαινομενικά μπορείς να παρατηρήσεις ένα υπερσύγχρονο ρομποτικό οδοντιατρείο που γειτνιάζει μ’ ένα υφασματάδικο παλαιάς κοπής. Οι αστραφτεροί βραχίονες των οδοντιατρικών μηχανημάτων διαγράφονται μέσα από ένα τερατώδες παράθυρο αμμοβολής, κι εμείς αναζητούμε ενστικτωδώς τη σύνδεση με τη γερασμένη ραπτομηχανή Singer της παρακείμενης βιτρίνας. Η όποια ισορροπία ανάμεσα στην έξαρση της τεχνολογίας και στην αποδρομή της διαρκεί όσο η συρραπτική ματιά μας.

Αλλοτε, πάλι, καταστήματα όμορα προδίδουν – αν διαθέτεις κοφτερό μάτι – τη γειτνίαση του εντελώς καινούργιου με επιβιώσεις του απώτατου παρελθόντος. Σε βιτρίνα επί της ανωτέρω ασήμαντης οδού βλέπουμε μια ηλεκτρική κούνια για βρέφη, η οποία καθιστά την παρουσία της μάνας περιττή. Στον πλαϊνό παιδότοπο νεαροί μασκαράδες σπάνε μια πινιάτα. Η γιορτή θέλει ακόμη τους ανθρώπους της, την ίδια στιγμή που το ηλεκτρικό λίκνισμα, μεταξύ άλλων, δεν έχει ανάγκη κανέναν.

Οσο καλά μελετημένο κι αν είναι ένα οδικό τοπίο, οι περίπατοι γίνονται σε τοπία ψυχικά. Δεν τίθεται ζήτημα κατίσχυσης του ενός χώρου ή του άλλου. Απλώς, κάποια πεπαλαιωμένα πράγματα αμυδρώνουν ακατάπαυστα χωρίς να θνήσκουν και μας παρασέρνουν στην τροχιά τους. Ορίστε, γιατί σ’ ένα ετοιμόρροπο συνεργείο – ονειρόσπιτο, κι αυτό – νιώθουμε αμηχανία σχεδόν λυτρωτική ανακαλύπτοντας ξένες επωνυμίες με ελληνικούς χαρακτήρες («ΡΕΝΩ», «ΠΕΖΩ»). Ενώ το προσδόκιμο ζωής τόσων νέων πραγμάτων, για παράδειγμα των ηλεκτρονικών τσιγάρων και της λέξης «άτμισμα», αποδεικνύεται συχνά πολύ σύντομο για να φτιάξει κανείς εικόνες και νοσταλγίες. Στα ονειρόσπιτα είναι αδύνατος ο μηδενισμός· σε άλλα μέρη το μηδέν επιβάλλεται τόσο αναμενόμενα, όσο γυρνά ο τροχός του ποδηλάτου.

Χθες στο Αλσος Παγκρατίου κάθισα σ’ ένα παγκάκι που για χρόνια πιέζει τον παραμορφωμένο κορμό ενός πεύκου, μια συνοστέωση. Από κοινού καταστρέφονται κι έτσι επιβιώνουν, το ένα μέσα στο άλλο.

Ο Νικήτας Σινιόσογλου είναι συγγραφέας