Eγκλημα στη Μεζέρ

Στο πιο γνωστό – και κατά πολλούς, καλύτερο – έργο του, το «Ημερολόγιο ενός επαρχιακού εφημέριου» (εκδ. Πόλις, μτφ. Ιφιγένεια Μποτουροπούλου) ο ήρωας του Ζoρζ Μπερνανός είναι ο εφημέριος του τίτλου σε ένα μικρό χωριό της Γαλλίας. Η εικόνα της ταπείνωσης, της θυσίας, του μαρτυρίου. Θύμα της αφέλειας και του αδύναμου χαρακτήρα του, βαριά άρρωστος – η ασθένειά του θα τον οδηγήσει σύντομα στον θάνατο -, δεν κατορθώνει σχεδόν ποτέ να πράξει το σωστό, παρά τον θερμό ζήλο του και την ένταση της πίστης του. Eνας νεαρός ιερέας πρωταγωνιστεί και στο «Eνα έγκλημα» που κυκλοφορεί αυτές τις ημέρες από την Utopia (μτφ. Eφη Κορομηλά). Καταφτάνει ένα βράδυ στην κωμόπολη Μεζέρ («μέγαιρα» στα ελληνικά) για να αντικαταστήσει τον εφημέριο που πέθανε πρόσφατα. Δεν έχει εγκατασταθεί καλά καλά, και ξυπνά μέσα στη νύχτα την υπηρέτρια του προκατόχου του λέγοντάς της ότι του φάνηκε ότι άκουσε φωνές και πυροβολισμούς. Πράγματι, μια ηλικιωμένη γυναίκα έχει δολοφονηθεί στον πύργο της. Αλλά σ’ έναν κοντινό λόφο βρίσκεται νεκρός και ένας άνδρας – ίσως ο δολοφόνος της. Σαν να μην έφταναν αυτά, η κυρία Λουίζ, η οικονόμος του πύργου, παίρνει μία θανατηφόρα δόση μορφίνης, ενώ δεν αργεί να βρεθεί και το πτώμα ενός αγοριού της εκκλησιαστικής χορωδίας να επιπλέει στο ποτάμι. Σ’ ένα μυθιστόρημα μεταξύ αστυνομικού είδους και πνευματικής περιπέτειας, ο Μπερνανός δεν αφήνει τον αναγνώστη να πάρει ανάσα μέχρι την τελευταία σελίδα. Η λύση του μυστηρίου θα μπορούσε να χαρακτηριστεί έως και σκανδαλιστική για την εποχή που γράφτηκε το μυθιστόρημα.

Τα πνεύματα του Καντ

«Ομολογώ… ότι βαραίνουν ιδιαίτερα πολύ – αν και μόνον στο ζύγι της ελπίδας – όλες οι εξιστορήσεις σχετικά με την εμφάνιση ψυχών που έχουν αναχωρήσει ή με τις επιρροές των πνευμάτων, καθώς και όλες εκείνες οι θεωρίες σχετικά με την υποτιθέμενη φύση των πνευματικών ουσιών και της σύνδεσής τους με μας· στο ζύγι όμως της μεταφυσικής θεωρίας αυτές φαίνεται να αποτελούνται από αέρα και μόνον». Ποιος θα το περίμενε ότι το βαρύ σαν ιστορία όνομα του Εμμάνουελ Καντ θα συνδεόταν με κάτι τόσο «ανάλαφρο» όσο τα πνεύματα. Κι όμως, τα «Ονειρα ενός αλαφροΐσκιωτου επεξηγημένα μέσα από τα όνειρα της μεταφυσικής» (εκδ. Εκκρεμές, μτφ. Στέλιος Γκαδρής), που μόλις κυκλοφόρησαν, αποδεικνύουν ότι χωράει και ο πνευματισμός στις αναζητήσεις ενός από τους σημαντικότερους φιλοσόφους της Δύσης. Πρόκειται άραγε για μια αντιμεταφυσική πραγματεία ή για μια σοβαρή ενασχόληση του Καντ με τον κόσμο των πνευμάτων, ενασχόληση που δεν μαρτυρεί μόνον το ειλικρινές ενδιαφέρον του για τον μυστικισμό, αλλά επιπλέον επιτρέπει να ανιχνεύσουμε και μια ενδεχόμενη επίδρασή του στο έργο του;
Σε μια ανελέητη σάτιρα, όχι μόνον του μυστικισμού (στο πρόσωπο του Swedenborg), αλλά κυρίως της μεταφυσικής, τα «Ονειρα» μας συστήνουν έναν Kant πέρα από την καθιερωμένη εικόνα. Εδώ «η γλώσσα μεταμφιέζεται, πότε είναι ανάλαφρη και πότε σοβαρή, αναγκάζοντάς μας να ερμηνεύσουμε τις προθέσεις του συγγραφέα, παρά να επικεντρωθούμε σε ενδεχόμενα επιχειρήματα»