Η ποίηση του τραύματος

«Τα ποιήματα δεν μπορούν πια / να ‘ναι ωραία / αφού η αλήθεια έχει ασχημύνει / Η πείρα είναι τώρα / το μόνο σώμα των ποιημάτων / κι όσο η πείρα πλουταίνει / τόσο το ποίημα τρέφεται και ίσως δυναμώσει. / Πονάν τα γόνατά μου / και την Ποίηση δεν μπορώ πια να προσκυνήσω, / μόνο τις έμπειρες πληγές μου / μπορώ να της χαρίσω. / Τα επίθετα μαράθηκαν / μόνο με τις φαντασιώσεις μου / μπορώ τώρα την Ποίηση να διανθίσω. / Ομως πάντα θα την υπηρετώ / όσο βέβαια εκείνη με θέλει / γιατί μόνο αυτή με κάνει λίγο να ξεχνώ / τον κλειστό ορίζοντα του μέλλοντός μου» («Ποιητικό υστερόγραφο»). Διεκδικώντας το προνόμιο της υπαινικτικότητας στην ποιητική της φωνή – και όχι τόσο της αυτοβιογραφικής αφήγησης, όπως συνηθίζεται να της αποδίδεται -, η Κατερίνα Αγγελάκη – Ρουκ, που έφυγε χθες από τη ζωή σε ηλικία 81 ετών, ανήκε στις σχετικά όψιμες «επανεκτιμήσεις», αν και το έργο της απλώνεται σε έξι δεκαετίες. Γεννημένη τον Φεβρουάριο του 1939, δημοσίευσε μόλις στα 17 της το ποίημα «Μοναξιά» στο περιοδικό «Καινούργια εποχή», ύστερα από παρότρυνση του νονού της Νίκου Καζαντζάκη, ο οποίος σε επιστολή του προς τον διευθυντή της έκδοσης Γιάννη Γουδέλη έγραφε: «Παρακαλώ, δημοσιεύστε αυτό το ποίημα, το έχει γράψει μια κοπέλα που δεν έχει βγάλει ακόμα το γυμνάσιο. Είναι το ωραιότερο ποίημα που διάβασα ποτέ!». Εκτοτε ξεκινάει την προσωπική της διαδρομή στην πρώτη μεταπολεμική γενιά, που θα την οδηγήσει στην «εσωτερικότητα» της δεκαετίας του 1970 και την ωριμότητα των επόμενων. Από τη συλλογή «Λύκοι και σύννεφα» του 1963 ως τα «Σκόρπια χαρτιά της Πηνελόπης» (1977), τους «Μνηστήρες» (Κέδρος, 1984), την «Αδεια φύση» (Κέδρος, 1993), το «Λυπιού» (1995). Στις δύο τελευταίες δεκαετίες είχε εκδώσει τις συλλογές: «Η Υλη Μόνη» (2001), «Μεταφράζοντας σε έρωτα της ζωής το τέλος» (2003), «Στον ουρανό του τίποτα με ελάχιστα» (2005), «Η ανορεξία της ύπαρξης» (2011), «Της μοναξιάς διπρόσωποι μονόλογοι» (2016), «Των αντιθέτων διάλογοι και με τον ανήλεο χρόνο» (2018), «Με άλλο βλέμμα» (2018) – όλα από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Από τον ίδιο εκδοτικό κυκλοφόρησε και η ανθολογία «Ποίηση 1963-2011» το 2014, χρονιά κατά την οποία η ποιήτρια τιμήθηκε με το Μεγάλο Βραβείο Λογοτεχνίας (και ενώ είχε τιμηθεί με το Β’ Βραβείο Ποίησης το 1985, το Βραβείο Ιδρύματος Ουράνη το 2000 και το Βραβείο Ποίησης το 2012). Με αφορμή την κριτική εκείνης της ανθολογίας έγραφε ο Αναστάσης Βιστωνίτης («Το Βήμα», 25/4/2014): «Προχωρώντας από την πρώτη στη δεύτερη ανάγνωση διαπιστώνουμε πως αλλάζοντας τον φωτισμό αποκάλυπτε συνεχώς νέα επίπεδα του κόσμου της, των εμπειριών της, των ενθουσιασμών, των τραυμάτων, των βιωμάτων και των αισθήσεων που την καταλάμβαναν κάθε φορά. Με γνήσιο αίσθημα και αδιαμφισβήτητη αμεσότητα». Και σχετικά με τον αποδιδόμενο τίτλο της «ερωτικής» ή «αισθησιακής» ποιήτριας σημείωνε: «Ο ερωτισμός στη Ρουκ είναι τόσο πιο έντονος όσο εντονότερο παρουσιάζεται το ερωτικό βίωμα, κυρίως όμως οι προεκτάσεις του και η αγωνία που προκαλεί το ερώτημα πάνω στο μείζον και αιώνιο ποιητικό θέμα: της ζωής και του θανάτου. Αυτό είναι κατά βάθος η ερωτική συνομιλία. Το ίδιο και η ποιητική της μεταγραφή. Ή, αν θέλετε, και η αλληγορική της εκδοχή, την οποία η ποιήτρια μας προσφέρει στη συλλογή της “Τα σκόρπια χαρτιά της Πηνελόπης” (1977), μία από τις πιο ευτυχισμένες στιγμές της μεταπολεμικής μας ποίησης όπου συνδυάζονται αριστοτεχνικά το άμεσο βίωμα και η έμμεση γλώσσα, η αίσθηση και ο σχολιασμός…».

ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ. Σημαντική είναι η συνεισφορά της στη μετάφραση ξένης λογοτεχνίας, καθώς ήδη στη δεκαετία του 1950 σπούδασε μετάφραση και διερμηνεία στη Νίκαια και τη Γενεύη ζώντας μαζί με τη νονά της Ελένη Καζαντζάκη. Στο πεδίο αυτό ξεχώριζε πάντα την ενασχόλησή της με τους ρώσους συγγραφείς, απ’ όπου έχουμε και τις μεταφράσεις των «Ενας ήρωας του καιρού μας» του Λέρμοντοφ (Καστανιώτης, 1998), «Ευγένιος Ονέγκιν» του Πούσκιν (Καστανιώτης, 2000), «Τα ποιήματα της Θείας Γέννησης» του Μπρόντσκι (Καστανιώτης, 2003), «Η σκέψη. Ο κυβερνήτης» και «Εκείνος και το κόκκινο γέλιο» του Αντρέγεφ (Αγρα, 2010 και 2011 αντίστοιχα), «Μαντόνα Σιξτίνα. Η αιώνια ανάπαυση» του Γκρόσμαν (Αγρα, 2011), «Οι βιβλιοθήκες μου» του Σαλάμοφ (Αγρα, 2014) κ.ά. Από τις τελευταίες της εργασίες η μετάφραση του «Χορεύοντας πάνω στις στάχτες» του Μάικλ Μαρτς (Αγρα, 2019), ποιητή που είχε για πρώτη φορά «συναντήσει» το 2003 με την «Εξαφάνιση» στις ίδιες εκδόσεις.

Τίτος Πατρίκιος

Εξέφραζε και ξεπερνούσε τη μοναξιά

Ενώ στα ποιήματά της εξέφραζε τη μοναξιά – τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική – βρήκε τη δύναμη να ξεπεράσει τη δική της και να μας βοηθήσει μέσω της ποίησης να ξεπεράσουμε τη δική μας. Ξεκινώντας από τον βαθύτερο εαυτό της έβρισκε στη διαδρομή την επικοινωνία με τους άλλους, όλους εμάς και τους αναγνώστες – την επικοινωνία που πάντοτε επιδίωκε. Ηταν μια ποιήτρια βαθύτατα δεμένη με την Ελλάδα – ιδιαίτερα την Αίγινα, την οποία λάτρευε, τα Εξάρχεια, όπου μεγάλωσε, τις γειτονιές κα τους δρόμους της Αθήνας, το παλιό Dolce που έγινε Φίλιον. Την ίδια στιγμή, όμως, δεν βυθίστηκε ποτέ στον επαρχιωτισμό, όπως άλλοι που βυθίστηκαν. Γεγονός που φαίνεται και στο μεταφραστικό της έργο. Γνώριζε αγγλικά, γαλλικά και ρωσικά, ώστε να μεταφέρει τον λόγο των ξένων στη γλώσσα μας και να γνωρίσει πολλούς Ελληνες σε ξένες γλώσσες. Αποχαιρετώ μια αγαπητή φίλη, που μπόρεσε να ξεπεράσει το σωματικό τραύμα με την ίδια της τη ζωή, το ποδήλατο που έμαθε, την ποίηση και τους έρωτες.

Θανάσης Θ. Νιάρχος

Ο έρωτας, αποθέωση της ζωής

Σ’ ένα επιμνημόσυνο κείμενό της για την ποιήτρια Κοραλία Θεοτοκά που αυτοκτόνησε τον Δεκέμβριο του 1976, έγραφε η Κατερίνα Αγγελάκη – Ρουκ «μήπως τελικά κάτι μπορεί να σωθεί λόγω της ποίησης μέσα στον κόσμο αυτό;».

Την ίδια πάντως την έσωσε όπως ομολογούσε απερίφραστα η ποίηση, αν σκεφτεί κανείς πως οι πολλαπλές σωματικές της περιπέτειες που είχαν εκδηλωθεί από την αρχή σχεδόν της ζωής της δεν την εμπόδισαν να εξελιχθεί σε μια ερωτική γυναίκα και να μας κληροδοτήσει μια ποίηση με τον έρωτα να μη συνιστά μόνο μια απελευθέρωση του ανθρώπου αλλά και αποθέωση της ζωής.

Χρήστος Χωμενίδης

Η Κατερίνα και η τέχνη

Μας σύστησαν πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια σε ένα τρένο – συμμετείχαμε σε μια αποστολή του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου στο εξωτερικό. Με περιεργάστηκε με εκείνα τα αθώα και πονηρά και γελαστά της μάτια. «Καθίστε, κύριε Χωμενίδη. Θέλετε να υποδυθούμε ότι είμαστε δυο άλλοι άνθρωποι μιας κάποιας άλλης περιπετειώδους εποχής;». Δέχθηκα με ενθουσιασμό. Σε όλη τη διαδρομή παίζαμε το παιχνίδι της τυχαίας συνάντησης σε έναν συρμό που διασχίζει γέφυρες και σήραγγες κάτω από χιονισμένα βουνά. «Σκύψτε, σκύψτε!» μού λέει κάποια στιγμή. «Ερχονται εχθρικά αεροπλάνα!». Ετσι ήταν η Κατερίνα Αγγελάκη – Ρουκ. Δανειζόταν κομμάτια της πραγματικότητας και τα συνδύαζε ελεύθερα κι έπλαθε την προσωπική, ανεπανάληπτη μυθολογία της. Ετσι είναι και η τέχνη.

ΑΝΕΚΔΟΤΟ ΠΟΙΗΜΑ

Ο πληθυντικός της στέρησης

Ηρθε η στιγμή που κατάλαβα πως ό,τι μου

λείπει, αυτόματα πολλαπλασιάζεται. Η ψυχή

ίσως έτσι συντηρείται και δεν αφοσιώνεται σε ένα

μόνο όνειρο. Είναι γιατί έχει μια απροσδιόριστη

δύναμη. Είναι γιατί αόρατη, σηκώνει επάνω της

όλο το βάρος της αποτυχίας ή της φανταστικής

επιτυχίας του ονείρου και βρίσκεται πάντα στην

απέναντι όχθη, να καλωσορίσει το όνειρο που

έχει μεταμορφωθεί σε μέλλον.

(Το ποίημα, που εμπιστεύτηκε στο «Νσυν» ο Νίκος Κουρμουλής, προέρχεται από το τελευταίο σώμα ανέκδοτων ποιημάτων της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ, με τον προσωρινό τίτλο «Φιλοξενούμενη του χρόνου»)