Λίγο πριν από το τέλος

Περιμένοντας τον θάνατο κάπου στο φαληρικό ακρογιάλι ο τελευταίος άνθρωπος και αφηγητής της ιστορίας βλέπει σε όραμα έναν Κένταυρο, παρμένο από το σχετικό κείμενο του Μισέλ ντε Γκερέν, γάλλου προρομαντικού ποιητή (δημοσιεύεται σε παράρτημα στο τέλος του βιβλίου). Η ελπίδα αρχίζει να αχνοφέγγει. Η αφανισμένη ανθρωπότητα μπορεί να ξαναρχίσει την πορεία της, αναβαπτισμένη στους ελληνικούς μύθους: να φτιάξει οικισμούς, να κατασκευάσει την «πόλιν» και τους θεσμούς της, να επανεφεύρει την ενότητα με τη φύση που διακονούσαν οι προρομαντικοί, αλλά και οι σύγχρονοι οικολόγοι. Δεν διευκρινίζεται τι είναι αυτό που οδηγεί τον ήρωα στη λελογισμένα αισιόδοξη στάση της τελευταίας του ώρας. Κάποια σημάδια έχουν βέβαια διαφανεί στον ως τότε νεφοκαλυμμένο ουρανό και στους απερημωμένους αγρούς, ίσως ως προάγγελμα της αντίστασης της φύσης στην ολική καταστροφή που της έχει επιφέρει ο άνθρωπος. Φαίνεται πως αυτά είναι αρκετά για να κάνουν τον ήρωα να οραματιστεί τη νιτσεϊκής έμπνευσης αιώνια επιστροφή: από την πρωτοϊστορική μυθολογία στη γέννηση της αθηναϊκής δημοκρατίας και από κει στους Ρωμαίους, την Αναγέννηση και άντε πάλι τα ίδια (μέχρι τον τελικό όλεθρο να υποθέσουμε;).

Τι έχει προηγηθεί; Πολλά και διάφορα, παρμένα από την εσχατολογική οικολογική φαρέτρα, ερριμμένα στο κείμενο χωρίς ιδιαίτερη ιεράρχηση. Η Βόρεια Ευρώπη έχει υποκύψει σε πλημμύρες λόγω του λιωσίματος των πάγων της Αρκτικής. Στην Αφρική οι υδατικοί πόροι έχουν εξαντληθεί. Στη Νότια Αμερική, ελλείψει τροφής, οι φυλές έχουν επανέλθει στη νομαδική κατάσταση. Ο υπερπληθυσμός έχει δώσει τη θέση του στον ραγδαίο αποπληθυσμό, ένας μυστηριώδης ιός σκοτώνει αδιακρίτως, το αντρικό σπέρμα έχει εξασθενήσει τόσο που τέρμα η αναπαραγωγή, οι μέλισσες δεν επικονιάζουν πια, ενώ ένα ομοιόμορφο νέφος (αν είναι τοξικό δεν διευκρινίζεται) κρύβει τον ουρανό, τον ήλιο και τα αστέρια. Οι ελάχιστοι άνθρωποι που έχουν απομείνει στον πλανήτη εν έτει 2086 έχουν καταντήσει ανθρωποφάγοι, κάποιοι μάλιστα τρώνε τα θύματά τους ζωντανά. Για τα ζώα και τα φυτά δεν αποσαφηνίζεται κάτι, ωστόσο δέντρα μάλλον δεν υπάρχουν αν και κάποιοι καίνε τους νεκρούς σε πυρές που ανάβουν άγνωστο πώς. Σε μια από τις διορατικότερες σελίδες του βιβλίου κατονομάζεται ως πρωταρχικό αίτιο όλων τούτων η Ανάπτυξη ή αλλιώς η διαρκής αύξηση της παραγωγής και της κατανάλωσης. Από ένα σημείο και πέρα ο ανθρώπινος νους δεν μπορεί να παρακολουθήσει τις εξελίξεις και σε ένα είδος ιδιότυπης αυτοπροστασίας οι άνθρωποι καταστρέφουν τις υποδομές τους και κυρίως τη βιομηχανία αυτοκινήτων που είχε άλλοτε κατακυριεύσει τον πλανήτη.

Ολα τούτα δίνονται με μια ρητορική επαναληπτικότητα και με σύντομες φράσεις που θυμίζουν λιτανεία, από τον εικοσάχρονο μόλις ήρωα που εγκαταλείπει το ερημωμένο Παρίσι με προορισμό την Αθήνα, εισακούοντας ένα μυστηριώδες κάλεσμα. Τίποτα δεν έχει μείνει όρθιο στη μυθική αττική γη εκτός από μερικές εκατοντάδες ανθρώπους ποικίλης προέλευσης που υπάκουσαν στο ίδιο κάλεσμα και προσπαθούν να επιβιώσουν στον Παρθενώνα, κάνοντας έρωτα σαν τα κουνέλια. Και αυτοί ωστόσο πεθαίνουν με ραγδαίους ρυθμούς. Ο προτελευταίος, ένας υπερεκατοντούτης που έχει ζήσει πολλές ζωές, ακούει στο προσωνύμιο Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Ο συσχετισμός είναι μάλλον ακατανόητος, εκτός από το ότι ο Σαίξπηρ κρατάει σημειώσεις σε ένα τετράδιο και διαβάζει συστηματικά τον Υπερίωνα του Φρίντριχ Χέντερλιν (διδάσκοντάς τον παράλληλα στον αφηγητή). Πρόκειται για επιστολικό μυθιστόρημα, με τον χαρακτηριστικό υπότιτλο «ένας ερημίτης στην Ελλάδα» γραμμένο στη στροφή του 19ου αιώνα και αναφερόμενο στην ανασύσταση του κλασικού ιδεώδους μέσω της επανάστασης και της αποτίναξης του τουρκικού ζυγού από τους υπόδουλους Ελληνες (εκδ. Ηριδανός, μτφ. Λαυρέντιος Γκέμερεϋ, 1982).

Η διακειμενική υπόστρωση της αφήγησης με τον Υπερίωνα είναι αναμφίβολα εύστοχη, καθώς εκεί ο φιλέλληνας γερμανός ποιητής εγκαλεί σε μια, ατυχώς προ πολλού χαμένη ολότητα φύσης και πολιτισμού, υμνώντας το ελλαδικό τοπίο, τον κλασικό πολιτισμό και τον ανθρώπινο αγώνα για ελευθερία, σε ένα αφηγηματικό είδος που εισάγει στον γερμανικό ρομαντισμό. Μάλιστα, προς το τέλος του βιβλίου του Αμιγκορένα πυκνώνουν οι αναφορές στον Υπερίωνα, ανάγοντας την αρχαιότητα σε ένα ιδεώδες που μάλλον εφηύρε ο δυτικός πολιτισμός.  Σημειωτέον ότι ο ίδιος ο Χέντερλιν καταγγέλλει έμμεσα διά του ήρωά του (όταν αυτός καταφεύγει ηττημένος στη Γερμανία) την ήδη από τότε προϊούσα επιστημονική εξειδίκευση και τον καταμερισμό της εργασίας που αποστερούσαν από τον άνθρωπο την ενότητα σώματος και πνεύματος, αποξενώνοντάς τον ταυτόχρονα από τη φύση και από το θεϊκής έμπνευσης Ολον.

Εσχατολογία

Με έμπνευση από τον Κόρμακ ΜακΚάρθι

Εχουμε εδώ ένα ενδιαφέρον και καλομεταφρασμένο από την Τιτίκα Δημητρούλια δείγμα εσχατολογίας που κατατάσσεται στη «λογοτεχνία του τέλους του κόσμου», σαφώς εμπνευσμένο κατά τη γνώμη μου από την πορεία πατέρα και γιου στον Δρόμο του Κόρμακ ΜακΚάρθι. Θα ήταν δομικά σωστό το βιβλίο να χωρίζεται σε δύο μέρη, καθώς το πρώτο μισό είναι μάλλον μια ανάλυση των αιτίων της οικολογικής κρίσης με αρκετά πραγματολογικά στοιχεία (ακόμη και αριθμοί παρατίθενται σποραδικά) ενώ το δεύτερο βαραίνει προς τη φιλοσοφική σύνδεση αυτής της κρίσης με τις ενοποιητικές μυθολογικές ιδρυτικές παραμέτρους του πολιτισμού. Η πολύ κατατοπιστική, εκτεταμένη ανάλυση της καθηγήτριας Γερμανικής Φιλολογίας Αναστασίας Αντωνοπούλου σε ένα Παράρτημα που συνδέει τα δύο έργα ενισχύει την πιο πάνω πεποίθησή μου, καθώς η διακειμενικότητα μοιάζει να διεκδικεί την αυτονομία της σε σχέση με τον στοιχειώδη σκελετό της ιστορίας του Αμιγκορένα.
Σημειωτέον ότι ο συγγραφέας είναι γνωστός περισσότερο από την κινηματογραφική, παρά από τη λογοτεχνική του καριέρα (ως σκηνοθέτης και σεναριογράφος). Εγινε μάλιστα διάσημος από τον δεσμό του με τη Ζιλιέτ Μπινός και τον γάμο του με τη μετέπειτα ηγερία του προέδρου Ολάντ, επίσης ηθοποιό, Ζιλί Γκαγέ. Αν κάποιος διερωτηθεί πάντως τι σχέση έχουν αυτά με μια βαριά εσχατολογική αφήγηση όπως η παρούσα, θα επικαλεσθώ την περιλάλητη διακειμενικότητα, ίσως επιπροσθέτως και την οικολογική ρήση «όλα συνδέονται με όλα».