Υπήρξε ζωγράφος, φωτογράφος, σκηνογράφος, δάσκαλος, θεωρητικός — και πάνω απ’ όλα, ένας άνθρωπος που αρνήθηκε να δει το φως ως απλό μέσο καταγραφής του κόσμου. Για τον Λάζλο Μόχολι-Νάγκι (1895-1946), μια από τις πιο ανήσυχες και πολυσχιδείς φυσιογνωμίες του Bauhaus με καταγωγή από την Ουγγαρία, η κάμερα δεν ήταν εργαλείο αντιγραφής της πραγματικότητας αλλά όργανο ανακάλυψής της· ένα «νέο εργαλείο όρασης», όπως το αποκαλούσε ο ίδιος, ικανό να μας διδάξει να βλέπουμε διαφορετικά.

Εκατό και πλέον χρόνια μετά τα πρώτα του πειράματα με τα φωτογράμματα, η νέα έκθεση «László Moholy-Nagy. Light Play», που παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα στο MOMUS-Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης (έως τις 15 Νοεμβρίου 2026), επιχειρεί ακριβώς αυτό: να μας φέρει πιο κοντά όχι μόνο στον πρωτοπόρο καλλιτέχνη του μοντερνισμού, αλλά και στον άνθρωπο πίσω από τον φακό — με 68 έργα που αποκαλύπτουν την πειραματική, σχεδόν ανατρεπτική σχέση του με το φως, τη σκιά και την κίνηση.

Σε μια εποχή που η εικόνα παράγεται και καταναλώνεται με ιλιγγιώδη ταχύτητα, η σκέψη του Μόχολι-Νάγκι μοιάζει παράδοξα πιο επίκαιρη από ποτέ. Μιλήσαμε με την Τζέσικα Γιαρλ, επικεφαλής του διεθνούς εκθεσιακού προγράμματος του  Fotografiska (του οργανισμού μουσείων και εκθεσιακών χώρων αφιερωμένων στη φωτογραφία και τη σύγχρονη τέχνη) και επιμελήτρια της έκθεσης, για το πώς ένας καλλιτέχνης του 1920 μπορεί ακόμη να μας μάθει κάτι για το πώς βλέπουμε – και πώς θα έπρεπε να βλέπουμε – τον κόσμο γύρω μας.

Οι περισσότεροι γνωρίζουν τον Μόχολι-Νάγκι ως μία από τις κεντρικές μορφές του Μπάουχαους. Τι αποκαλύπτει αυτή η έκθεση που ίσως το κοινό δεν γνωρίζει ήδη γι’ αυτόν;

Όπως λέτε, οι περισσότεροι τον συνδέουν κυρίως με το Μπάουχαους. Η έκθεση όμως αποκαλύπτει μια διαφορετική πλευρά του. Αναδεικνύει πόσο κεντρικό ρόλο είχαν η φωτογραφία και ο κινηματογράφος στο έργο και τη σκέψη του, όχι ως παράπλευρες δραστηριότητες αλλά ως πυρήνας της καλλιτεχνικής του αναζήτησης. Παράλληλα, μέσα από φωτογραφίες από τα ταξίδια του, το σπίτι του και τους στενούς του ανθρώπους, αποκτούμε μια πιο προσωπική εικόνα. Έτσι ερχόμαστε πιο κοντά όχι μόνο στον πρωτοπόρο καλλιτέχνη, αλλά και στον άνθρωπο με την αστείρευτη περιέργεια για τον κόσμο γύρω του.

Τι καθιστά το έργο του Μόχολι-Νάγκι τόσο επίκαιρο για το σημερινό κοινό;

Ο Μόχολι-Νάγκι είναι κομβικός για την κατανόηση της φωτογραφίας ως πειραματικού και εννοιολογικού μέσου. Το έργο του αγγίζει ζητήματα που είναι εξαιρετικά επίκαιρα σήμερα: την κατασκευή της εικόνας, τον ρόλο της τεχνολογίας και τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε. Παράλληλα, είναι σημαντικό να παρουσιάζουμε τους καλλιτέχνες που συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση του πεδίου, ώστε να κατανοούμε από πού ερχόμαστε. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Μόχολι-Νάγκι είναι ταυτόχρονα διαχρονικός και αναγκαίος για το σημερινό κοινό.

Περιέγραφε τη φωτογραφική μηχανή ως «ένα νέο εργαλείο όρασης». Στον σημερινό κόσμο των smartphones και των εικόνων που παράγονται από την τεχνητή νοημοσύνη, τι πιστεύετε ότι σημαίνει αυτή η ιδέα;

Ο Λάζλο Μόχολι-Νάγκι έβλεπε τη φωτογραφική μηχανή ως έναν τρόπο διεύρυνσης της όρασής μας, όχι απλώς ως μέσο καταγραφής της πραγματικότητας. Τον ενδιέφερε η ανακάλυψη νέων οπτικών γωνιών και η εκπαίδευση του βλέμματος. Σήμερα αυτή η ιδέα είναι ακόμη πιο ουσιστική. Με τα smartphones και την τεχνητή νοημοσύνη, οι εικόνες παράγονται και διακινούνται αδιάκοπα, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Η εικόνα δεν λειτουργεί πλέον μόνο ως τεκμήριο, αλλά ως κάτι που διαμορφώνει την ίδια μας την πραγματικότητα. Έτσι, το ερώτημα δεν είναι τόσο τι βλέπουμε, όσο πώς βλέπουμε και πώς ερμηνεύουμε αυτό που βλέπουμε.

Πολλά από τα πειράματα του με το φως και τη φωτογραφία εξακολουθούν να μοιάζουν εντυπωσιακά σύγχρονα. Ποια πλευρά του έργου του θεωρείτε πιο ριζοσπαστική ακόμη και σήμερα;

Συμφωνώ απολύτως. Το έργο του μοιάζει εκπληκτικά σύγχρονο. Αυτό που θεωρώ πιο ριζοσπαστικό είναι η αντίληψή του για το φως ως ένα αυτόνομο υλικό. Στα φωτογράμματά του και σε έργα όπως το Φωτεινό Σκηνικό για Ηλεκτρική Σκηνή (Light Prop for an Electric Stage), θολώνει τα όρια ανάμεσα στη φωτογραφία, τη γλυπτική και την κινούμενη εικόνα. Δεν φωτογραφίζει απλώς τον κόσμο· τον δημιουργεί μέσα από το φως. Η ιδέα ότι η εικόνα είναι μια κατασκευή και όχι μια απλή αναπαράσταση εξακολουθεί να μοιάζει εξαιρετικά σύγχρονη και είναι ένας από τους λόγους που το έργο του παραμένει τόσο ζωντανό και συναρπαστικό.

Κινήθηκε με άνεση ανάμεσα στη φωτογραφία, τον κινηματογράφο, το ντιζάιν και τη γλυπτική. Θεωρείτε ότι προανήγγειλε τον τρόπο με τον οποίο εργάζονται σήμερα οι σύγχρονοι καλλιτέχνες;

Αναμφίβολα. Κινήθηκε ελεύθερα ανάμεσα σε διαφορετικά μέσα και δεν αναγνώριζε ιεραρχίες μεταξύ τους. Για εκείνον, πρωταρχική σημασία είχαν η ιδέα και το πείραμα, όχι το μέσο. Με αυτή την έννοια προανήγγειλε τον τρόπο με τον οποίο εργάζονται σήμερα πολλοί σύγχρονοι καλλιτέχνες: διεπιστημονικά, με έμφαση στη διαδικασία, σε ένα πεδίο όπου τα όρια ανάμεσα στη φωτογραφία, τον κινηματογράφο, το ντιζάιν και την εγκατάσταση παραμένουν ρευστά.

Πίστευε ότι η φωτογραφία μπορεί να μας διδάξει νέους τρόπους θέασης. Υπάρχει κάποιο έργο στην έκθεση που θεωρείτε ότι μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τον κόσμο;

Πιστεύω ότι αρκετά έργα μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο, όμως τα φωτογράμματα είναι ιδιαίτερα ισχυρά. Εργαζόμενος χωρίς φωτογραφική μηχανή, ο Μόχολι-Νάγκι επαναπροσδιορίζει τι μπορεί να είναι η φωτογραφία. Καθημερινά αντικείμενα, όπως χέρια ή απλές φόρμες, μεταμορφώνονται σε σχεδόν αφηρημένες εικόνες μέσα από ένα παιχνίδι φωτός και σκιάς. Αυτό σε ωθεί να παρατηρήσεις το φως και τις λεπτομέρειες με διαφορετικό τρόπο. Τα έργα αυτά εκπαιδεύουν πραγματικά το βλέμμα να προσέχει όσα συνήθως προσπερνά και ανοίγουν τον δρόμο προς μια πιο συνειδητή μορφή παρατήρησης.

Ως επιμελήτρια, ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στην παρουσίαση του έργου του Μόχολι-Νάγκι σε ένα κοινό του 21ου αιώνα που περιβάλλεται καθημερινά από εικόνες;

Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις είναι να δημιουργήσεις χώρο για αργή και προσεκτική θέαση σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από την ταχύτατη κατανάλωση εικόνων. Ζούμε μέσα σε μια οπτική κουλτούρα όπου οι άνθρωποι έρχονται καθημερινά αντιμέτωποι με χιλιάδες εικόνες, συχνά για ελάχιστα δευτερόλεπτα. Ταυτόχρονα, η φωτογραφία είναι μία από τις πιο επιδραστικές, δημοκρατικές και συμπεριληπτικές μορφές τέχνης της εποχής μας, γεγονός που μας δίνει την ευκαιρία να αμφισβητήσουμε τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε. Στην περίπτωση του Μόχολι-Νάγκι αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς το έργο του ήταν βαθιά συνδεδεμένο με τη διεύρυνση της αντίληψης και την αναζήτηση νέων τρόπων θέασης. Στη Fotografiska επιδιώκουμε να καλλιεργούμε την περιέργεια, τον στοχασμό και την έμπνευση. Υπό αυτή την έννοια, η έκθεση δεν αφορά μόνο την παρουσίαση εικόνων, αλλά και την επανενεργοποίηση της ίδιας της πράξης του βλέπειν.

Αν ο Μόχολι-Νάγκι μπορούσε να επισκεφθεί αυτή την έκθεση, τι πιστεύετε ότι θα τον ενδιέφερε περισσότερο: τα ίδια τα έργα ή ο τρόπος με τον οποίο ανταποκρίνεται σε αυτά το κοινό;

Νομίζω ότι θα τον ενδιέφεραν εξίσου οι αντιδράσεις του κοινού και τα ίδια τα έργα. Τον απασχολούσε βαθιά ο τρόπος με τον οποίο η τέχνη μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο που βλέπουμε. Ταυτόχρονα, πιθανότατα θα τον γοήτευε η δυνατότητα να δει τις φωτογραφίες του σε μεγάλες διαστάσεις, κάτι που ο ίδιος επιθυμούσε αλλά σπάνια είχε την ευκαιρία να βιώσει. Η συνάντηση με ένα κοινό εξοικειωμένο με τις ψηφιακές εικόνες και η παρατήρηση των αντιδράσεών του στα πειράματά του με το φως και την υλικότητα θα ήταν, πιθανότατα, εξίσου ενδιαφέρουσα για εκείνον όσο και τα ίδια τα έργα.

ΙΝFO

«László Moholy-Nagy. Light Play» στο MOMUS-Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης (Αποθήκη Α’, ΠροβλήταΑ’, Λιμάνι Θεσσαλονίκης) έως τις 15 Νοεμβρίου. Επιμέλεια: Τζέσικα Γιαρλ, επικεφαλής του διεθνούς εκθεσιακού προγράμματος του  Fotografiska.

Προσαρμογή επιμέλειας: Ηρακλής Παπαϊωάννου, Επιμελητής, Αρετή Λεοπούλου, αναπληρώτρια καλλιτεχνική διευθύντρια / ΜΟΜUS-Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης