Η κλιματική κρίση ανατρέπει πολλές από τις βεβαιότητες που κυριάρχησαν τις τελευταίες δεκαετίες γύρω από τη σχέση πλούτου, υγείας και ποιότητας ζωής. Μια νέα μεγάλη ευρωπαϊκή μελέτη έρχεται πλέον να αποκαλύψει ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό και φαινομενικά παράδοξο φαινόμενο: οι πλουσιότερες περιοχές της Ευρώπης αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο θανάτων από ακραία ζέστη σε σχέση με αρκετές φτωχότερες περιοχές.
Η έρευνα, που πραγματοποιήθηκε από το ISGlobal Barcelona Institute for Global Health και δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Health, αναλύει δεδομένα από 161 εκατομμύρια θανάτους σε 32 ευρωπαϊκές χώρες κατά την περίοδο 2000-2019. Οι επιστήμονες μελέτησαν πώς παράγοντες όπως το ΑΕΠ, το εισόδημα των νοικοκυριών, η κοινωνική ανισότητα και το προσδόκιμο ζωής επηρεάζουν τη θνησιμότητα που σχετίζεται τόσο με το ψύχος όσο και με τις υψηλές θερμοκρασίες.
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι πιο εύπορες περιοχές εμφανίζουν μικρότερη θνησιμότητα από το κρύο, αλλά υψηλότερη θνησιμότητα από τη ζέστη. Πρόκειται για ένα εύρημα που αμφισβητεί την απλοϊκή αντίληψη ότι ο πλούτος από μόνος του προστατεύει από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Η βασική εξήγηση φαίνεται να βρίσκεται στον τρόπο ανάπτυξης των μεγάλων αστικών κέντρων. Οι οικονομικά ισχυρές περιοχές της Ευρώπης είναι συνήθως έντονα αστικοποιημένες, με υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα, εκτεταμένες τσιμεντοποιήσεις και περιορισμένους χώρους πρασίνου. Αυτά τα χαρακτηριστικά ενισχύουν το λεγόμενο «φαινόμενο της θερμικής νησίδας», κατά το οποίο οι πόλεις απορροφούν και διατηρούν πολύ περισσότερη θερμότητα σε σχέση με τις αγροτικές περιοχές.
Οι μεγάλες επιφάνειες από άσφαλτο, τσιμέντο και γυαλί, σε συνδυασμό με την περιορισμένη βλάστηση, αυξάνουν δραματικά τη θερμοκρασία στα αστικά περιβάλλοντα, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια παρατεταμένων καυσώνων. Το αποτέλεσμα είναι ότι ακόμη και περιοχές με υψηλά εισοδήματα, καλές υποδομές και σύγχρονα συστήματα υγείας εκτίθενται σε μεγαλύτερο θερμικό στρες.
Η βασική ερευνήτρια της μελέτης, Blanca Paniello-Castillo, εξηγεί ότι οι οικονομικά εύρωστες περιοχές προστατεύονται καλύτερα από το κρύο, κυρίως χάρη στις καλύτερες κατοικίες, στη χαμηλότερη ενεργειακή φτώχεια και στις πιο αποτελεσματικές υποδομές υγείας. Ωστόσο, οι ίδιες αυτές περιοχές είναι συχνά περισσότερο εκτεθειμένες στη θερμότητα λόγω της έντονης αστικοποίησης.
Παρά το παράδοξο αυτό, η μελέτη επιβεβαιώνει ότι οι πιο φτωχές κοινωνικές ομάδες παραμένουν συνολικά πιο ευάλωτες απέναντι στις ακραίες θερμοκρασίες. Η ανισότητα εισοδήματος, η δυσκολία θέρμανσης των κατοικιών και η κοινωνική στέρηση συνδέονται άμεσα με αυξημένη θνησιμότητα που σχετίζεται με το κλίμα.
Οι θάνατοι που συνδέονται με το ψύχος εξακολουθούν σήμερα να είναι περισσότεροι στην Ευρώπη από εκείνους που συνδέονται με τη ζέστη. Αυτό οφείλεται κυρίως στη μεγάλη διάρκεια των ψυχρών περιόδων αλλά και στην αυξημένη εξάπλωση αναπνευστικών ασθενειών, όπως η γρίπη, κατά τους χειμερινούς μήνες.
Ωστόσο, οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι αυτή η ισορροπία αλλάζει γρήγορα. Μόνο μεταξύ 2022 και 2024 εκτιμάται ότι περισσότεροι από 180.000 θάνατοι στην Ευρώπη συνδέθηκαν με ακραίες υψηλές θερμοκρασίες. Και το πιο ανησυχητικό είναι ότι, προς το παρόν, η κλιματική αλλαγή αυξάνει τους θανάτους από ζέστη χωρίς να μειώνει ουσιαστικά εκείνους που σχετίζονται με το ψύχος.
Η μελέτη περιλαμβάνει και ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό σενάριο. Οι ερευνητές υπολόγισαν ότι εάν όλες οι ευρωπαϊκές περιοχές βρίσκονταν στις χειρότερες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, οι επιπλέον θάνατοι θα ξεπερνούσαν τις 301.000 μόνο λόγω της αδυναμίας θέρμανσης των κατοικιών. Παράλληλα, περισσότεροι από 180.000 θάνατοι συνδέονται με την εισοδηματική ανισότητα και τη γήρανση του πληθυσμού.
Τα συμπεράσματα της έρευνας φέρνουν στο προσκήνιο ένα κρίσιμο πολιτικό και κοινωνικό ζήτημα: η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή δεν μπορεί να βασιστεί αποκλειστικά στην οικονομική ανάπτυξη. Απαιτείται ανασχεδιασμός των πόλεων, ενίσχυση των χώρων πρασίνου, καλύτερη ενεργειακή πολιτική και στρατηγικές που να μειώνουν τις κοινωνικές ανισότητες.
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η ενσωμάτωση κοινωνικών και οικονομικών παραγόντων στις πολιτικές προσαρμογής μπορεί να έχει διπλό όφελος: να περιορίσει τόσο τις ανισότητες όσο και τις επιπτώσεις των ακραίων θερμοκρασιών.
Η νέα πραγματικότητα που διαμορφώνει η κλιματική κρίση δείχνει ότι η ζέστη εξελίσσεται σταδιακά σε μία από τις μεγαλύτερες απειλές δημόσιας υγείας για την Ευρώπη. Και το πιο ανησυχητικό είναι ότι η απειλή αυτή δεν περιορίζεται πλέον μόνο στις πιο φτωχές περιοχές, αλλά επεκτείνεται όλο και περισσότερο στις μεγάλες, πλούσιες και έντονα αστικοποιημένες μητροπόλεις της ηπείρου.
