Η συμμαχία του ΝΑΤΟ βρίσκεται αντιμέτωπη με τη σοβαρότερη κρίση της από την ίδρυσή της, σύμφωνα με αναλυτές και διπλωμάτες. Από τον πόλεμο στην Ουκρανία μέχρι τις πιέσεις του αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, η συμμαχία έχει δοκιμαστεί επανειλημμένα. Ωστόσο, ο αμερικανοϊσραηλινός πόλεμος με το Ιράν φαίνεται να έχει προκαλέσει τη βαθύτερη ρήξη των τελευταίων δεκαετιών.
Ο Τραμπ, εξοργισμένος από την άρνηση ευρωπαϊκών χωρών να στείλουν πολεμικά πλοία στο στενό του Χορμούζ μετά την έναρξη του αεροπορικού πολέμου στις 28 Φεβρουαρίου, δήλωσε ότι εξετάζει το ενδεχόμενο αποχώρησης των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ. «Δεν θα το κάνατε κι εσείς, αν ήσασταν εγώ;» είπε σε συνέντευξή του στο Ρόιτερς.
Σε ομιλία του το ίδιο βράδυ, ο αμερικανός πρόεδρος επέκρινε τους συμμάχους των ΗΠΑ, χωρίς ωστόσο να καταδικάσει ευθέως τη συμμαχία. Παρ’ όλα αυτά, οι πρόσφατες δηλώσεις του προκάλεσαν έντονη ανησυχία στην Ευρώπη για το ενδεχόμενο οι ΗΠΑ να μην ανταποκριθούν σε περίπτωση επίθεσης κατά μέλους του ΝΑΤΟ.
Αναλυτές εκτιμούν ότι η συμφωνία αμοιβαίας άμυνας, που αποτελεί τον πυρήνα της συμμαχίας, δεν θεωρείται πλέον δεδομένη. «Το ΝΑΤΟ βρίσκεται στη χειρότερη θέση που έχει βρεθεί από τότε που ιδρύθηκε», σημειώνει ο Μαξ Μπέργκμαν, πρώην αξιωματούχος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ και επικεφαλής του Προγράμματος Ευρώπης, Ρωσίας και Ευρασίας στο CSIS.
Αβεβαιότητα στην Ευρώπη
Οι Ευρωπαίοι αρχίζουν να συνειδητοποιούν ότι η εποχή της απόλυτης εξάρτησης από τις ΗΠΑ ίσως φτάνει στο τέλος της. Ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε είχε χαρακτηρίσει τον Φεβρουάριο την ιδέα μιας ευρωπαϊκής άμυνας χωρίς τις ΗΠΑ «ανόητη σκέψη». Ωστόσο, πλέον πολλοί αξιωματούχοι θεωρούν ότι αυτό είναι αναπόφευκτο.
«Το ΝΑΤΟ παραμένει απαραίτητο, όμως πρέπει να μπορούμε να σκεφτούμε το ΝΑΤΟ χωρίς τους Αμερικανούς», δηλώνει ο στρατηγός Φρανσουά Λεκουάντρ, πρώην αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων της Γαλλίας. Η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου Άννα Κέλι, από την πλευρά της, υπογράμμισε ότι «ο πρόεδρος Τραμπ έχει κάνει σαφή την απογοήτευσή του από νατοϊκούς και άλλους συμμάχους».
Εντάσεις και αλληλοκατηγορίες
Η κρίση δεν είναι πρωτόγνωρη. Κατά την πρώτη θητεία του Τραμπ (2017–2021), είχε εξετάσει ξανά το ενδεχόμενο αποχώρησης από τη συμμαχία. Ωστόσο, αυτή τη φορά, οι ευρωπαίοι αξιωματούχοι εμφανίζονται λιγότερο αισιόδοξοι ότι μπορούν να τον μεταπείσουν.
Ο Τραμπ και στελέχη της κυβέρνησής του κατηγορούν το ΝΑΤΟ για απροθυμία συνδρομής στις ΗΠΑ, επικαλούμενοι τη στάση των συμμάχων στο στενό του Χορμούζ. Από την άλλη, ευρωπαίοι αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι δεν υπήρξε επίσημο αίτημα συμμετοχής και ότι η Ουάσινγκτον έστειλε αντιφατικά μηνύματα.
«Η κατάσταση στην οποία βρίσκεται το ΝΑΤΟ είναι τρομερή», δηλώνει ο Τζέιμι Σι, πρώην υψηλόβαθμος αξιωματούχος της συμμαχίας. «Είναι ένα πλήγμα για τους συμμάχους που προσπαθούν να δείξουν ότι είναι πρόθυμοι να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη».
Διατλαντική κρίση και ρωσικός παράγοντας
Οι τελευταίες κινήσεις των ΗΠΑ έχουν προκαλέσει επιπλέον ανησυχία στην Ευρώπη. Η Ουάσινγκτον παρέμεινε σιωπηλή απέναντι στις πληροφορίες ότι η Μόσχα παρέχει δεδομένα σκόπευσης στο Ιράν, ενώ ήρε κυρώσεις στο ρωσικό πετρέλαιο. Παράλληλα, η ένταση κορυφώθηκε στη συνεδρίαση της G7 κοντά στο Παρίσι, όπου ο αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο είχε έντονη συνομιλία με την επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας Κάγια Κάλας.
Νομικά όρια και πολιτικές ισορροπίες
Αν και ο Τραμπ δεν έχει τη νομική εξουσία να αποσύρει μονομερώς τις ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ χωρίς τη συγκατάθεση της Γερουσίας, μπορεί να επηρεάσει καθοριστικά τη λειτουργία του, αποφασίζοντας αν οι αμερικανικές δυνάμεις θα υπερασπιστούν συμμάχους σε περίπτωση επίθεσης. Μια τέτοια στάση θα μπορούσε να αποδυναμώσει τη συμμαχία χωρίς επίσημη αποχώρηση.
Κάποιοι διπλωμάτες, ωστόσο, βλέπουν την κρίση ως προσωρινή. Ο Τραμπ έχει κατά καιρούς αλλάξει στάση απέναντι στο ΝΑΤΟ, ενώ στην τελευταία σύνοδο κορυφής, τον Ιούνιο 2025, επαίνεσε τους ευρωπαίους ηγέτες ως ανθρώπους που «αγαπούν τις χώρες τους».
Το μέλλον της συμμαχίας
Ο Μαρκ Ρούτε αναμένεται να επισκεφθεί σύντομα την Ουάσινγκτον, επιχειρώντας να αποκαταστήσει τις σχέσεις με τον Λευκό Οίκο. Παρά τις δυσκολίες, οι ευρωπαίοι ηγέτες γνωρίζουν ότι οι αμερικανικές δυνάμεις παρέχουν κρίσιμες δυνατότητες, όπως δορυφορικές πληροφορίες, που δεν μπορούν εύκολα να αντικατασταθούν.
Ακόμη κι αν οι δύο πλευρές καταφέρουν να διατηρήσουν τη συνεργασία, η διατλαντική σχέση δύσκολα θα επιστρέψει στην προηγούμενη μορφή της. «Πιστεύω ότι γυρίζουμε τη σελίδα 80 ετών συνεργασίας», σημειώνει η Τζούλιαν Σμιθ, πρώην πρεσβευτής των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ. «Δεν σημαίνει το τέλος της σχέσης, αλλά μια νέα εποχή με διαφορετική όψη και αίσθηση».
