«Αυτή παιδιά μου ήταν τότες η μανούλα

ο κήπος ύστερα εγέμισε ληστές

Το κοριτσάκι μας το ντύσανε γριούλα

κι απ’ τα κουρέλια του φαινότανε οι πληγές

Κι αν μάς χτυπάει με μανία και φωνάζει

την βάζουν άλλοι με συμφέροντα πολλά

Το όνειρο που φεύγει την τρομάζει ν’ αναζητάει μια χαμένη ελευθεριά» Λέγκω (Μουσική/Στίχοι: Μαρκόπουλος Γιάννης/Μαρκόπουλος Γιάννης)

Πολλές κριτικές έχουν γραφτεί για την ταινία σχετικά με τον Ιωάννη Καποδίστρια. Μου προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση ότι η πιο έντονη αρνητική στάση εκφράζεται κυρίως από ανθρώπους και χώρους που αυτοτοποθετούνται στην Αριστερά. Αυτό φαίνεται έντονα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στον έντυπο τύπο. Παραβλέπω τις κριτικές που εστιάζουν στο γεγονός ότι δεν είναι μια ταινία επιπέδου Ταρκόφσκι· καλά, όλες οι ταινίες που κυκλοφορούν είναι αυτού του επιπέδου;

Με το παρόν άρθρο θα τοποθετηθώ πάνω σε αυτό το ζήτημα. Καταρχάς, η ταινία θέτει ορισμένα ερωτήματα που είναι ουσιαστικά και υπαρξιακά για τον τόπο ανεξαρτήτως, υπό μία έννοια, πολιτικής τοποθέτησης.

Πρώτο ερώτημα: ποιος ήταν πραγματικά ο Ιωάννης Καποδίστριας; Ήταν ένας άνθρωπος με συκρότηση και διεθνή επιρροή. Υπήρξε πράγματι, ανώτατος αξιωματούχος του τσάρου. Διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της ουδέτερης και συνταγματικής Ελβετίας. Εργάστηκε για τον περιορισμό της τιμωρίας της Γαλλίας μετά τους Ναπολεόντειους πολέμους προσδίδοντας ένα βάρος σε αυτήν ως όχημα εξισορρόπησης της Αγγλικής επιρροής αλλά και προσβλέποντας μελλοντικά σε μία φιλελληνική στάση. Επίσης, προώθησε προοδευτικές ιδέες για την εποχή όπως η κατάργηση τςη δουλοπαροικίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η σύγκρουση με τον αντιδραστικό Μέττερνιχ δεν αποτελεί ερμηνευτική υπόθεση, αλλά καταγεγραμμένο ιστορικό γεγονός.

Δεύτερο ερώτημα: ποια ήταν η σχέση του Ι Καποδίστρια με τη Φιλική Εταιρεία; Ήταν απλός παρατηρητής ή γνώστης και κρυφός καθοδηγητής; Υπάρχουν πηγές και μαρτυρίες που δεν έχουν αναδειχθεί όσο θα έπρεπε. Το ζήτημα αυτό αξίζει σοβαρή και τεκμηριωμένη έρευνα. Δεν είναι του παρόντος να εστιάσω σε αυτό, πάντως διαφαίνεται ότι ο Καποδίστριας και αργότερα και το ίδιο το πατριαρχείο επί Γρηγορίου πήρε ενεργά μέρος στη Φιλική. Σχετική βιβλιογραφία υπάρχει στα πονήματα του Τάκη Κανδηλώρου για το Γρηγόριο τον Ε και τη Φιλική Εταιρεία. Το έργο του Κανδηλώρου περιλαμβάνει και τον αρματωλισμό στην Πελοπόννησο, αλλά έχει παρασιωπηθεί….

Στο υπόμνημά του προς τον νέο συντηρητικό Τσάρο Νικόλαος Α΄, ο Ιωάννης Καποδίστριας, απευθυνόμενος σε ένα μέλος της βασιλικής οικογένειας που δεν γνώριζε τα τεκταινόμενα επί Αλεξάνδρου, παρουσιάζει την εικόνα ότι υπήρξε αμέτοχος στο εγχείρημα της Φιλικής Εταιρείας· ωστόσο, το κείμενο αυτό εμπεριέχει αντιφάσεις. Ο Καποδίστριας δεν πρόλαβε να απολογηθεί ο ίδιος για την ιστορία του, καθώς χάθηκε πρόωρα ενώ το συγκεκριμένο κείμενο δεν ήταν η απολογία του στην Ιστορία αλλά ένα έγγραφο συγκεκριμένης σκοπιμότητας.

Τρίτο ερώτημα. Οι Πελοποννήσιοι κοτζαμπάσηδες, οι Υδραίοι καραβοκύρηδες, οι Μαυρομιχαλαίοι και ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος υπήρξαν εχθρικοί απέναντί του; Η στάση αυτή δεν ήταν τυχαία. Συνδέεται με ξένες επιρροές, κυρίως αγγλικές και γαλλικές. Οπωσδήποτε, αυτή η ετερόκλητη συμμαχία, με λιγοστούς μικρομεγάλους λόγιους και τον γαλλόφρονα Α. Κοραή, δεν αποτέλεσε μια προοδευτική κοινωνική συμμαχία, ούτε η αξιακή τους πρόσδεση στο αγγλικό ή γαλλικό άρμα προσδίδει στοιχεία προοδευτισμού. Άλλωστε, οι ηγεσίες αποδέχθηκαν τη διάλυση της ημι-συνέλευσης της Πρόνοιας, αποδέχθηκαν την απολυταρχία του Όθωνα και συνεργάστηκαν στα πρώτα της βήματα της απόλυτης μοναρχίας και επιτροπείας (διευθυντηρίου) αν και είχαν αυτοανακηρύχθηκαν σε «Συνταγματικοί».

Τέταρτο ερώτημα: υπήρξε εμπλοκή του ξένου παράγοντα στην αποσταθεροποίηση και κατόπιν στη δολοφονία του; Οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν υπονόμευσαν απλώς τον Καποδίστρια πολιτικά. Υπάρχουν σοβαρές μαρτυρίες για άμεση ή έμμεση εμπλοκή στη δολοφονία του. Το ζήτημα αυτό δεν μπορεί να αποσιωπάται.

Η Κούκου παρουσίασε τις επίμονες και πολυεπίπεδες προσπάθειές του να συνεννοηθεί με τους Άγγλους και τους Γάλλους (ακόμη και αξιοποιώντας κοσμικές γνωριμίες) και μάλιστα τα κατάφερε προσωρινά με τον μεγαλοπρεπή Κόδριγκτον στο αρχικό στάδιο της διακυβέρνησης του.

Το σημείο καμπής ήταν ο Ρωσοτουρκικός πόλεμος που ακολούθησε και στον οποίο ο Ι. Καποδίστριας έλαβε προφανώς μέρος. Ως διπλωμάτης, ο Ι. Καποδίστριας, ιδιαίτερα μετά το 1821, παρότρυνε τους Ρώσους στην κήρυξη πολέμου στους Οθωμανούς. Η Ρωσία έφτασε λοιπόν στην Αδριανούπολη, απειλώντας την ίδια την Πόλη. Αν είχε διαθέσει περισσότερους πόρους, θα μπορούσε να σταματήσει σε προάστιο της Πόλης.

Η Ρωσία είχε τρεις δυνατότητες: (α) Να καταλάβει την Πόλη. Θα ήταν δύσκολο για τις Μεγάλες Δυνάμεις να αντιδράσουν αν στα Βαλκάνια υποκαθιστόταν μια Ελληνική Αυτοκρατορία. Έτσι θα πραγματοποιούνταν η Μεγάλη Ιδέα της Μεγάλης Αικατερίνης. Ο ανθέλληνας Άγγλος Ουέλιγκτον για μια στιγμή κάμφθηκε. Μάλιστα το αποδέχθηκε ως λύση, θεωρώντας ότι ένα ισχυρό ελληνικό κράτος θα ήταν εξ ορισμού ένας φραγμός στη Ρωσία. Η Ρωσία έχασε τη μεγάλη ευκαιρία να αλλάξει τις τύχες του κόσμου.

(β) Ίδρυση μιας μεγάλης Μεσογειακής Ελλάδας με συμπερίληψη Κρήτης, Σάμου, Χίου και μέρους της Ηπείρου και της Θεσσαλίας (πιθανώς). Η Αγγλία αντιδρούσε, αλλά η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη ήταν σύμφωνη. Αυτή η επιλογή θα ισχυροποιούσε τον Ι. Καποδίστρια (οι κάτοικοι των διαφιλονικούμενων περιοχών θα ήταν αναφανδόν υπέρ του), αλλά και τη ρωσική παρουσία στην Ελλάδα. Για να αντιληφθούμε τη γεωστρατηγική ανατροπή έστω αυτής της πρότασης, η Ρωσία θα είχε ναυτική βάση σε Σούδα και Ναυαρίνο από το 1830. Στο νησιωτικό αυτό κράτος, εκτός της Κρήτης, θα μπορούσαν δικαιωματικά να συμπεριληφθούν τουλάχιστον η Σάμος, το Καστελόριζο, η Σύμη κ.λπ., που κρατήθηκαν στην Επανάσταση μέχρι τη διπλωματική διευθέτηση.

(γ) Άλλη πρόταση ήταν η συμπερίληψη της ανεξαρτησίας της μικρής Ελλάδας με κάποια αναγνώριση των πολεμικών τετελεσμένων στη Ρούμελη. Αυτό και έγινε. Η Ελλάδα οφείλει ευγνωμοσύνη στο ρωσικό αίμα που χάθηκε στον Αίμο. Ωστόσο, και η Ελλάδα, και οι λαοί της Βαλκανικής, αλλά και η Ρωσία θα μπορούσαν να είχαν αξιοποιήσει πολύ καλύτερα τη λαμπρή νίκη στην Ανδριανούπολη.

Εντούτοις, προς στιγμήν διασαλεύτηκε η παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων και αυτό δεν έπρεπε να επαναληφθεί. Έπρεπε να εξοντωθεί τουλάχιστον ένας από τους βασικούς συντελεστές και αυτός ήταν ο Ι. Καποδίστριας. Σχετικές επισημάνσεις για την οριακή κατάσταση στην οποία έφθασε ο παγκόσμιος συσχετισμός δυνάμεων υπάρχουν από τους Πρόκες–Όστεν. Όπως γράφει ο Χέρτσβεργκ, όταν οι Ρώσοι το 1829 πέρασαν τον Αίμο, οι Άγγλοι ήταν έτοιμοι να δεχθούν μια μεγάλη Ελλάδα, ακόμη και μια νέα Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Ο μεταφραστής καθηγητής Π. Καρολίδης μάλιστα συμπληρώνει, ως επιμελητής-μεταφραστής, με δικά του σχόλια.

Φυσικά, η διαμάχη με τους Άγγλους είχε και μία άλλη πτυχή. Ο Ι. Καποδίστριας ήταν Εφτανήσιος και οι Άγγλοι κατείχαν τα Επτάνησα. Οι Άγγλοι κατέλαβαν τα Επτάνησα πριν τους δοθούν επίσημα, και ο Καποδίστριας προσπάθησε να δημιουργήσει φραγμούς στην αγγλική αποικιοκρατία, θέτοντας επίσημα, στα ευρωπαϊκά φόρα, θέμα συνταγματικών δικαιωμάτων των συμπατριωτών του και, κατόπιν, τις αγγλικές παραβιάσεις (ως υπουργός του Τσάρου). Προφανώς, η ύπαρξη Εφτανήσιου Κυβερνήτη υπονόμευε τη βρετανική κατοχή στα Επτάνησα. Θεωρώ, όμως, πως πιο σημαντικό ρόλο για τους Άγγλους έπαιξε το διεθνές γεωπολιτικό παιχνίδι.

Ο Άγγλος αντιπρέσβυς δίνει το σήμα στην Ύδρα να κινηθεί, πριν τη Συνέλευση που ετοίμαζε ο Ι.Κ., που θα στερούσε την αντιπολίτευση από τα δήθεν επιχειρήματα περί τυραννίας κλπ. Επίσης, η παρέμβαση του στα διπλωματικά φόρα έκανε τους Άγγλους και Γάλλους πιο προσεκτικούς. Τις εχθρικές ενέργειες Γαλλίας-Αγγλίας ομολογεί και ο Αυστριακός, μετέπειτα πρόξενος Πρόκες – Όστεν. «Ενώ δ’ η γαλλική κορβέττα Λέαινα εζήτει λόγον παρά των εν Σαλαμίνι στρατευμάτων, διότι ανέστησαν κατά των Υδραίων, και ανήγγελεν ως βεβαίαν την προσεχή πτώσιν του κυβερνήτου· ενώ ο πλοίαρχος Εδμ. Λάϋονς μετά της Μαδαγασκάρης προυκάλει την Σύραν εις φανεράν αποστασίαν, ίνα προλάβη την συγκάλεσιν της εθνικής συνελεύσεως, ήτις έμελλε να δώση εις τον κυβερνήτην νέας δυνάμεις, ο ναύαρχος Ρικόρδος αφήρει από τους υδραίους έν πλοίον. Η διχοστασία μεταξύ των τριών σημαιών ήτο φανερά…».Πρόκες – Όστεν, Τόμος β΄

Συνοπτικά, η ανάμειξη στην ανατροπή και δολοφονία του Άγγλου και του Γάλλου αντιπρέσβυ υπάρχουν συνοπτικά σε όλους τα απομνημονεύματα των ανθρώπων του Κολοκοτρώνη και αναλυτικά με στοιχεία στον Σπηλιάδη. Η δολοφονία του ΙΚ καθοδηγήθηκε από τους Άγγλους και Γάλλους, συνέπραξε ο Α. Μαυροκορδάτος, τη χρηματοδότησαν οι Υδραίοι εφοπλιστές και την «εκτέλεσαν» οι Μαυρομιχαλαίοι (? Σε αυτό θα τοποθετηθώ σε άλλο άρθρο γιατί υπάρχουν ερωτηματικά που συμβολικά ανέδειξε ο Σμαραγδής), πάντως κάποια ανάμειξη είχε ο νεαρός φαύλος μορφωμένος αγωνιστής Γ. Μαυρομιχάλης. Η σύμπραξη της Δυτικής Μάνης και των Υδραίων εφοπλιστών στη δολοφονία με το ξένο παράγοντα ήταν απαράδεκτη, γιατί ειδικά οι Άγγλοι υπονόμευαν διπλωματικά αλλά και ναυτικά την επέκταση της Ελλάδας σε Ρούμελη, Κρήτη και νησιά κάτι που το ήξερε ο Α Μιαούλης (βλπ. Νικοδήμου απομνημονεύματα, για την άλωση (από στρατιωτικής πλευράς, απελευθέρωση με πολιτικούς όρους) εκ νέου του Μεσολογγίου) αλλά και οι Καραβοκυραίοι που είχαν ενημέρωση για τα τεκτενόμενα (βλπ. Αρχείο Κουντουριώτη).

Ορθώς προβάλλεται στο έργο η σχέση Κολοκοτρώνη και Καποδίστρια. Ο ΘΚ. και ο Ι.Καποδίστριας εκπροσώπησαν κοινωνικά τα ίδια συμφέροντα. Το λεγόμενο κόμμα της Φιλικής (βλπ. Μοσκώφ, 1979). Τον φτωχό αγρότη και κτηνοτρόφο του Μοριά και της Ελλάδας. Αυτές οι κοινότητες στήριξαν το Γέρο και αυτός τον Ι.Κ. στη Δ’ Εθνοσυνέλευση του Άργους (Ε’ πιο σωστά). Οραματιστήκαν μία Ελλάδα ανεξάρτητη και κοινωνικά δίκαιη. Έτοιμα που δυστυχώς παραμένει ακόμη ανεκπλήρωτο και επίδικο. Μολονότι ο Ι. Καποδίστριας, λανθασμένα, ξεδόντιασε τον Θ.Κ. διαλύοντας τα Πελοποννησιακά στρατεύματα και μη αξιοποιώντας τον Θ.Κ. στην εκστρατεία στη Ρούμελη (βλπ. Γενναίου Κολοκοτρώνη, πολιτικά απομνημονεύματα), ο Θ.Κ. στηρίζει, ανεπιφύλακτα, τον Ι.Κ., αναγνωρίζοντας το θεμελιωτικό – εκσυγχρονιστικό του έργο. Αυτή ήταν και η βασική αιτία για την προγραφή του Κολοκοτρώνη σε θάνατο από την Αντιβασιλεία.

Ένα ερώτημα που δεν απαντάται και δεν θίγεται στο έργο, και αυτό αποτελεί μία παράλειψη, είναι η διακυβέρνηση του Καποδίστρια σε σχέση με τους δημοκρατικούς θεσμούς. Ο Καποδίστριας εκλέχθηκε από τη Συνέλευση της Τροιζήνας (1827), χάρη στη συμμαχία Καραϊσκάκη–Κολοκοτρώνη (π.χ. Ν. Δραγούμης) και όχι χάρη στους κοτζαμπάσηδες, όπως αναφέρεται στο έργο. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ήρθε σε σύγκρουση με την ολιγαρχική κυβέρνηση του Αλέξανδρος Ζαΐμης, με καταλύτη το κάψιμο του Σοφικού Κορινθίας και την αντίδραση της κυβέρνησης στις πρωτοβουλίες Καραϊσκάκη –Κολοκοτρώνη για τον συντονισμό των στρατιωτικών δυνάμεων, αρχικά σε στρατιωτικό επίπεδο και κατόπιν σε πολιτικό (βλ. και Απομνημονεύματα του Γέρου).

Ωστόσο, ο Καποδίστριας μόλις ήρθε κατήργησε πράγματι προσωρινά το Σύνταγμα που όμως που δεν λειτουργούσε. Η θητεία του ανανεώθηκε στην Εθνοσυνέλευση του Άργους (1829), όπου και λογοδότησε, και ετοιμαζόταν για νέα Εθνοσυνέλευση. Αποδεικνύεται ότι δεν ήταν τύραννος (πού οι θάνατοι; πού οι εκτελέσεις;). Συνήθως οι χούντες υποκινούνται από το ξένο παράγοντα, τους ντόπιους ολιγάρχες-φυλάρχους και οι δικτάτορες ζουν μία πολυτελή προστατευμένη ζωή. Το ακριβώς αντίθεο, με αυτό που συνέβη επί Καποδίστρια.

Πότε διαλύθηκε το Σύνταγμα; Όταν η χώρα ξαφνικά αντιμετώπιζε χάος: χήρες και ορφανά, το Ναύπλιο στα πρόθυρα εμφυλίου πολέμου, τον Ιμπραήμ να κατέχει την Τρίπολη, την Πάτρα και τη νότια Μεσσηνία, την Πελοπόννησο καμένη και, σε πολλές περιπτώσεις, φονικές επιδημίες. Τη Στερεά υπό τον Κιουταχή, με μοναδική ενεργή προσπάθεια τον Τζορτζ να αντιστρέψει την κατάσταση. Το Αιγαίο σε πειρατεία. Η κυβέρνηση να είναι αποδεκτή στην Αίγινα, χάρη στον πατριωτισμό των Ψαριανών (προσφύγων και αυτών), τα ταμεία άδεια και τα πάθη στα ύψη. Άλλωστε το σύνταγμα ελιχε ποδοπατήσει ο τραμπούκος της ολιγαρχίας Θεοδωράκης Γρίβας…

Ήθελε πρώτα να μοιράσει τις Εθνικές Γαίες στους ακτήμονες και ύστερα να προχωρήσει σε Σύνταγμα, όπως γράφει ο Σπηλιάδης, και επιβεβαιώνει ο Πρόκες – Όστεν.

Δυστυχώς, δεν είχε πολιτικό χρόνο, έπρεπε να κινηθεί στον αναδασμό γης και στο Σύνταγμα όπως – όπως. Ήδη βαίνομε προς την καταστροφική, ελαίω Θεού, Μοναρχία, και στις κατοπινές ισχυρές μοναρχίες που πισωδρόμησαν τον τόπο.

Ωστόσο η πίστη του στις Συνταγματικές αρχές πιστοπείται όταν ήταν υπουργός εξωτερικών. Σύμφωνα με τον Woodhouse επιλέχθηκε για τος Ελβετικές υποθέσεις , όπως υπαινίχθηκε ο Τσάρος λόγω του ήπιου Συνταγματισμού του, ενώ ο ίδιος ο Τσάρος είχε αντίληψη ότι διώκοντας τη γαλλική επίδραση η επιστροφή στο πρότερο καθεστώς θα ήταν άδικη (μη βιώσιμη ή μη εφικτή θα λέγαμε σήμερα). Πιο αναλυτικά όμως, η Κούκου με αναλυτική παράθεση των πηγών, υποστηρίζει ότι ο τσάρος του είπε «Αγαπάται τις δημοκρατίες όπως και εγώ επίσης τις αγαπώ κλπ). Σε κάθε περίπτωση ο ήπιος Συνταγματισμός του το 1813 αποτέλεσε ένα από τα εισιτήρια ανέλιξης του ΙΚ στη ρωσική αυλή, γεγονός που θα σχολιαστεί αργότερα. Η μεταστροφή του Τσάρου δεν θα αναλυθεί σε αυτό το σημείωμα.

Θα περίμενε κανείς από την Αριστερά να αντιμετωπίσει αυτά τα ερωτήματα με σοβαρότητα. Όχι με χλευασμό. Όχι με εύκολες ταμπέλες. Η Αριστερά γνωρίζει πολύ καλά τι σημαίνει ξένη επέμβαση. Το κορυφαίο εθνικοαπελευθερωτικό και κοινωνικό κίνημα του τόπου, το ΕΑΜ, συντρίφτηκε με ένοπλη παρέμβαση των Βρετανών και αργότερα το αριστερό κίνημα με παρέμβαση των Αμερικανών. Η ήττα αυτή σημάδεψε τη νεότερη ελληνική ιστορία, μολονότι υπήρξαν ευνοϊκές συνθήκες με την αποχώρηση των Γερμανών.

Η ταινία έχει ανακρίβειες. Αυτό είναι αναμενόμενο. Το ζητούμενο δεν είναι η απόλυτη ακρίβεια, αλλά ο προβληματισμός που γεννά. Έθιξα μερικές παραλείψεις. Επίσης, ο Πετρόμπεη ήταν γέροντας και άρρωστος με ποδάγρα, ενώ συνελήφθη καθ’οδόν (δια θαλάσσης) προς τη Μάνη. Ο Καποδίστριας δε συνάντησε το Λάζαρο Κουντουριώτη και τον Πετρόμπεη στους τόπους τους, αλλά έτσι δόθηκε η δυνατότητα για ωραία κινηματογραφικά πλάνα. Ο Σπηλιάδης ήταν πρωθυπουργός μετά την παραίτηση του Σπ. Τρικούπη και ήταν τότε σχετικά νέος ( η απόδοση του πάντως ήταν έξοχη) κ.ά

Ένα θέμα που επίσης δέχθηκε κριτική ήταν η σχέση του Καποδίστρια με την ορθόδοξη εκκλησία και η προβολή αυτής της σχέσης στην ταινία. Η σχέση αυτή ανταποκρίνεται στην ιστορική πραγματικότητα και για τον Καποδίστρια και για μία πλειάδα αγωνιστών σαν το Γέρο.

Αλλά ας πάμε βαθύτερα. Η βαθιά αντιεκκλησιαστική αντίληψη της αριστερής νομενκλατούρας στον τόπο δεν συνάδει με το λαϊκό αίσθημα και την αποτυπωμένη ιστορική εμπειρία. Οι ίδιες οι αρχές του Ευαγγελίου, αλλά και η παθητική αντίσταση της Εκκλησίας στην Τουρκοκρατία, όπου το πορφυρό της μεγαλοπρέπειας αντικαταστάθηκε με το πορφυρό του αίματος νεομαρτύρων, που ήταν και εθνομάρτυρες, δημιουργεί ένα ωραίο προηγούμενο. Άλλωστε, της Επανάστασης προηγήθηκε ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός, που, παρόλες τις εντάσεις, υπήρξε μία γόνιμη σύνθεση παράδοσης και νεωτερισμού. Ένα τέτοιο πολιτιστικό και πολιτικό κίνημα έχει ανάγκη ο τόπος.

Βεβαίως, μαζί με τους ντόπιους ολιγάρχες έχουν κάτσει στο σβέρκο μας και οι απίθανες ηγεσίες στην Αριστερά, που στην κοινοβουλευτική και εξωκοινοβουλευτική εκδοχή δαιμονοποιούν την αντίθετη άποψη, φυλακίζουν το λαϊκό κίνημα στη δική τους μικρότητα και ημιμάθεια, έχουν αποδεχθεί την ήττα και πολλές φορές προβαίνουν σε πολιτική δολοφονία χαρακτήρων ανθρώπων με δημιουργική και αντίθετη άποψη, όπως ο γράφων γνωρίζει και από προσωπικά βιώματα. Αυτό το νέο κίνημα Νεοελληνικού Διαφωτισμού είναι προϋπόθεση για τη δημιουργία ενός πλατιού μετώπου για μία χώρα ανεξάρτητη και κοινωνικά δίκαιη, δημιουργώντας, με έναν βαθύτατα πολιτικό τρόπο, νέες διαχωριστικές γραμμές, τις οποίες φοβάται η ντόπια ολιγαρχία και ο ξένος παράγοντας αλλά και α μικρά πολιτικά μαγαζιά.

Το σημαντικό είναι ότι το έργο αυτό ανοίγει μια συζήτηση. Θέτει ερωτήματα για την εξάρτηση, την κοινωνική δικαιοσύνη και τον ρόλο των ξένων δυνάμεων. Σε μια χώρα όπως η Ελλάδα, αυτά τα ερωτήματα παραμένουν επίκαιρα μάλιστα σήμερα όπως ποτέ. Γι’ αυτό θεωρώ την ταινία αφετηρία προβληματισμού και παρόλες τις απλουστεύσεις έρχεται σε μία ύστατη φάση παρακμής και παραίτησης να προσφέρει αναστοχασμό με βάση την υπαρκτή ιστορία του τόπου.

Μ. Σπηλιώτης Πελοποννήσιος. Προσωπικές απόψεις. Πρόεδρος ΕΣΔΕΠ Πολυτεχνικής Σχολής Ξάνθης. Αναπληρωτής Καθηγητής Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών