Στην πρώτη της σημαντική δημόσια εμφάνιση, σε ένα βίντεο τον Οκτώβριο του 2006, ούτε πολύ «περιποιημένη» ήταν ούτε έκλεβε την παράσταση. Το σκούρο ύφασμα με τα άσπρα αραβικά γράμματα απλώς μισοφαινόταν, πίσω από μια ανθρώπινη φιγούρα με ψηφιακά παραμορφωμένο πρόσωπο και με αναγγελία πολύ σημαντικότερη από άλλη μια σημαία τζιχαντιστών: την ίδρυση βάσει σχεδίου του Αμπού Μουσάμπ αλ Ζαρκάουι, αλλοτινού ηγέτη μιας σουνιτικής τρομοκρατικής οργάνωσης και κατοπινού συνομιλητή των ηγετών της Αλ Κάιντα, του τρομερού Ισλαμικού Κράτους. Λίγους μήνες αργότερα η σημαία θα έπαιρνε την οριστική μορφή της αφού στο μεταξύ πολλοί είχαν μπερδευτεί για την επιλογή του όρου «κράτος» αντί «εμιράτο» ή για τον ασαφή ρόλο του «ηγέτη των πιστών» που αποδιδόταν σε κάποιον Αμπού Ουμάρ αλ Μπαγκνταντί. Οπως και να έχει, το μουντό μαύρο χρώμα της θα οριστικοποιούνταν. Θα συνοδευόταν από έναν άσπρο κύκλο στη μέση, παρμένο υποτίθεται από μια σφραγίδα του Μωάμεθ, αλλά και από τη λευκή επιγραφή «δεν υπάρχει άλλος Θεός από τον Αλλάχ», σκόπιμα κακογραμμένη ώστε να θυμίζει εποχές προ photoshop. Το καλοκαίρι του 2014, πασίγνωστη πια, θα εμφανιζόταν στο παράθυρο ενός σπιτιού στο Νιου Τζέρσι. Ηταν πια ικανή να προκαλέσει με την εμφάνισή της την επέμβαση της αστυνομίας.
Η σφραγίδα
του Προφήτη
Αρχίζοντας από αυτό το περιστατικό, το «ISIS, η Αποκάλυψη» του Γουίλιαμ ΜακΚάντς, διευθυντή του προγράμματος του Ινστιτούτου Brookings για τις σχέσεις των ΗΠΑ με τον ισλαμικό κόσμο, παρακολουθεί διακριτικά την ιστορία της σημαίας του Ισλαμικού Κράτους και απαντά σε ερωτήματα για το πώς αυτό επεκτάθηκε παρά τους ενδοιασμούς του Οσάμα μπιν Λάντεν, για την κτηνωδία του ή για τους ισχυρισμούς του ότι εκπληρώνει κάποια προφητεία. Την επιστρατεύει μάλλον, σαν νήμα εκτεινόμενο από το ένδοξο παρελθόν μέχρι το παρόν: σύμφωνα με το ίδιο το ISIS λ.χ., η σφραγίδα του Προφήτη που απεικονίζεται στη σημαία ήταν ένα σύμβολο εξουσίας των χαλίφηδων, για αυτό και οι ηγέτες του ζητούσαν από τον Θεό να την καταστήσει τη μοναδική των μουσουλμάνων. Ο ΜακΚάντς τη βλέπει να πέφτει το 2010 με την αποδυνάμωση της οργάνωσης. Να ξανασηκώνεται το 2011 με την αμερικανική αποχώρηση από το Ιράκ. Θεαματικότερη εμφάνισή της θεωρεί την 11η Σεπτεμβρίου 2012 όταν ανέμιζε έξω από πρεσβείες των ΗΠΑ, σε διαδηλώσεις κατά του βίντεο «Η αληθινή ζωή του Μωάμεθ». Και όταν τον Ιούνιο του 2014 χίλιοι μαχητές έμπαιναν στη Μοσούλη, ακούει τον εκπρόσωπο του Ισλαμικού Κράτους να δηλώνει ότι «κάτω από τη σκιά της τα τείχη των τυράννων κείτονται σε ερείπια».
Δεν είναι και λίγα όσα χτίζονται σε έναν τέτοιο αφηγηματικό σκελετό. Οι πρώτες επαφές του Αλ Ζαρκάουι με την επιφυλακτική Αλ Κάιντα για τη δημιουργία του ιρακινού παρακλαδιού της που εν όψει της Αποκάλυψης θα αναβίωνε το χαλιφάτο της Βαγδάτης, αναλύονται επαρκώς. Η εσκεμμένη αμφισημία του πρώτου διοικητή του ISIS Αμπού Αγιούμπ αλ Μάσρι για τη φύση του, καθώς και οι βασικές αρχές ή οι αλλαγές στην καθημερινότητα στα ελεγχόμενα εδάφη σε Συρία και Ιράκ (οι σιίτες είναι άπιστοι, οι χριστιανοί και οι εβραίοι οφείλουν φόρο, η δορυφορική τηλεόραση ή τα ακάλυπτα γυναικεία πρόσωπα απαγορεύονται, οι πινακίδες αλλάζουν προς το «ισλαμικότερο»), επίσης. Παραθέτοντας ποινές όπως οι αποκεφαλισμοί και οι λιθοβολισμοί, μοιάζει να έχει δίκιο ο συγγραφέας συμπεραίνοντας ότι το Ισλαμικό Κράτος «μεταμφίεζε την τρομοκρατία που ασκούσε ντύνοντάς τη με θρησκευτικό μανδύα». Μιλώντας για αποτυχίες συνεργατών του, φαίνεται χρήσιμη η παρατήρηση ότι θα μπορούσε να τις αποδώσει σε μειωμένη χρήση βίας. Στο δε θέμα της Συρίας, ταυτίζεται με μια άποψη μάλλον γνωστή: «Το Ισλαμικό Κράτος είχε πλέον ένα τεράστιο απόθεμα χρημάτων από πετρελαιοπηγές που είχε καταλάβει, φόρους και πλιάτσικο και διοικούσε την επικράτειά του χωρίς αντίπαλο» εξηγεί. «Οι σουνίτες αντίπαλοί του ήταν αποδυναμωμένοι και ο πρόεδρος Ασαντ έκανε τα στραβά μάτια, αφήνοντάς το μετά χαράς να απειλεί τους εξωτερικούς και εσωτερικούς του εχθρούς από τη στιγμή που δεν απειλούσε τον ίδιο».
Η Δύση κατοικεί αλλού
Οταν όμως το πράγμα φτάνει στην Αραβική Ανοιξη, δεν είναι τόσο βέβαιο, όπως σχεδόν υπονοείται, ότι των πολιτικών αιτημάτων υπερτερούσαν διαδόσεις του στυλ «ο Μουμπάρακ ήταν στην πραγματικότητα ο Αντίχριστος». Ούτε επαρκεί ένα δημοσκοπικό εύρημα που ήθελε τους μισούς Αραβες να πιστεύουν το 2012 ότι «ο μουσουλμάνος μεσσίας θα εμφανιζόταν από μέρα σε μέρα». Το κοινωνικής υφής αίνιγμα της στρατολόγησης νέων ανδρών και γυναικών δεν εξηγείται μόνο με όρους μεταφυσικής γοητείας της βίας ούτε φτάνει να ειπωθεί πως το Ισλαμικό Κράτος «ενισχύθηκε από την εισροή ξένων μαχητών στη Συρία, πολλοί από τους οποίους αναζητούσαν έναν ρόλο στην παράσταση του Τέλους του Κόσμου». Τα παραπάνω, συνδυασμένα με αναφορές περί τριβών μεταξύ της Αλ Κάιντα, του ISIS ή και των απλών μουσουλμάνων, εξαντλητικά τεκμηριωμένες με επιστολές στελεχών ή σχόλια από φόρουμ τζιχαντιστών, παρουσιάζουν το Ισλάμ σαν μια μεγάλη δυσλειτουργική οικογένεια, με θανάσιμη έγνοια για θρησκειολογικά ζητήματα. Η Δύση, από την άλλη, χωρίς κάποια σημαντική αλληλεπίδραση, φαίνεται να κατοικεί σε άλλον πλανήτη. Οταν εμφανίζεται, το κάνει με τη μορφή μιας αποτελεσματικής αεροπορικής επιδρομής των ΗΠΑ, που εξοντώνει πότε τον Αλ Ζαρκάουι πότε τον Αλ Μάσρι, άλλοτε τον Ναΐφ αλ Καχτάνι (υπεύθυνο του επιδραστικού περιοδικού «Ηχώ των Μαχών») και κάποτε τον (συνάδελφό του στην «Εμπνευση») Σαμίρ Καν.
Επειτα από έξι κεφάλαια γραμμικής αφήγησης αλλά και μπόλικων αναδρομών στην αραβική Ιστορία, το έβδομο και συμπερασματικό απλώς υπογραμμίζει την προσμονή της Αποκάλυψης σαν βασικό καύσιμο του ISIS. Η αμερικανική εισβολή στο Ιράκ και η τρομακτική βία που ακολούθησε, «αύξησαν δραματικά την επιθυμία του σουνιτικού κοινού να ερμηνεύσει με εσχατολογικό τρόπο την αλλαγή της ζωής του», με συνέπεια μια εκδοτική έκρηξη που τοποθετούσε τις ΗΠΑ στο επίκεντρο του δράματος σαν μια νέα, σαρωτική και δολοφονική «Ρώμη». Οι Εβραίοι, οι κύριοι αντίπαλοι για το Τέλος του Κόσμου (που κοντοζυγώνει, για αυτό και ο Αλ Μάσρι είχε βιαστεί να ιδρύσει το Ισλαμικό Κράτος το 2006), πλέον είναι μάλλον σύμμαχοι του Αντίχριστου και των νέων σταυροφόρων. Η στρατολόγηση και η κατάληψη εδαφών κατανοούνται αν λάβουμε υπόψη όχι μόνο ότι «η βία και η φρίκη λειτουργούν», αλλά και αν θυμηθούμε επιβεβαιωτικά παραδείγματα όπως η επέκταση των παγανιστών Μογγόλων τον 13ο αιώνα, η κατάκτηση της Γης Χαναάν από τους αρχαίους Ισραηλίτες ή η άνοδος των Ταλιμπάν στην εξουσία. Το χαρακτηριστικότερο αντιπαράδειγμα προέρχεται από την Ιστορία της Δύσης και δεν είναι άλλο από την Αμερικανική Επανάσταση. Προς αποφυγή λοιπόν χειρότερων εξελίξεων, μια λύση ίσως είναι ένας διεθνής συνασπισμός που μεταξύ άλλων θα προλαμβάνει την ανάπτυξη του Ισλαμικού Κράτους και θα συνεχίσει τις αεροπορικές επιδρομές.

Συγκρίσεις
Τέρατα μιας άλλης αποκάλυψης

Το Παράρτημα του βιβλίου προσφέρει πλήθος σουνιτικών προφητειών για το Τέλος του Κόσμου, ενώ οι σημαίες δεν σπανίζουν. Πιο ωφέλιμο και ορθολογικό εργαλείο, ωστόσο, έστω για κάποιο γεωστρατηγικό επιτελείο, μοιάζουν οι επισημάνσεις του Γουίλιαμ ΜακΚάντς για τις φήμες περί διάλυσης της Αλ Κάιντα: αν επιβεβαιωθούν, λέει, κάτι τέτοιο «θα άφηνε τους συνεργάτες της ελεύθερους να ενταχθούν στο Ισλαμικό Κράτος». Δεν είναι η μόνη ορθή του συγγραφέα – για να είμαστε δίκαιοι, αν σκόπευε σε μια εισαγωγική μελέτη του φαινομένου με υπότιτλο «Η Ιστορία, η στρατηγική και το όραμα για την ημέρα της κρίσης», το πέτυχε. Φανερώνοντας όμως και μια συχνή στην επιστήμη απόσταση μεταξύ παρατηρητή και παρατηρουμένου: ενώ ας πούμε στα λίγα προλογικά λόγια του αναφέρεται στην οικογένεια, στους συνεργάτες, σε φοιτητές που τον βοήθησαν, στην αγορά που θα τον κρίνει και σε άλλες δυτικές αξίες, κατόπιν όταν μιλάει για τους «απέναντι», γίνεται πιο λιτός στις παρατηρήσεις του. Ο Αλ Ζαρκάουι είναι ένας «ευέξαπτος ιορδανός αλήτης που έγινε τζιχαντιστής», ενώ ο Αλ Ζάουι επισκεύαζε ηλεκτρονικά. Ο Αλ Σούρι «ήταν μια κοκκινομάλλικη εκδοχή του διαβόητου τρομοκράτη Κάρλος» και ο αμερικανός υπεύθυνος προπαγάνδας της Αλ Κάιντα στο Πακιστάν ήταν εν πολλοίς ένας «πρώην θαυμαστής της μουσικής death metal». Οχι, η σύγκριση των περιγραφών τους με την αυτοκατανόηση του ΜακΚάντς, δεν είναι εντελώς δόκιμη. Δεν μοιάζουν όμως όλοι τους σαν τέρατα μιας άλλης αποκάλυψης, δυτικής κοπής αυτή τη φορά;

William McCants
ISIS, η Αποκάλυψη
Η ιστορία, η στρατηγική και το όραμα για την ημέρα της κρίσης του Ισλαμικού Κράτους
Μτφ: Σοφία Σφυρόερα Εκδ. Πεδίο 2016, Σελ. 254 Τιμή: 15 ευρώ
Το βιβλίο κυκλοφορεί τη Δευτέρα, 18 Απριλίου