Μια φωνή. Μια φωνή όλο πίκρα που ακούστηκε στην αίθουσα του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος πριν από έξι χρόνια, κατά τη διάρκεια εκδήλωσης στο πλαίσιο της έκθεσης για το «Ολοκαύτωμα των ελλήνων Εβραίων». Μια φωνή ενός εβραίου αντιστασιακού που ενεργοποίησε μια εξαετή έρευνα για τη συμβολή των ελλήνων Εβραίων στην Εθνική Αντίσταση, όπως αποκαλύπτει ο πρόεδρος του Μουσείου, Μάκης Μάτσας. Και μια έρευνα που έφτασε σήμερα να έχει ως καρπό την έκθεση «Συναγωνιστής: Ελληνες Εβραίοι στην Εθνική Αντίσταση», με 24 ιστορίες αντιστασιακών, που αποτελεί τη θρυαλλίδα για να γκρεμιστεί ένα στερεότυπο: αυτό που ήθελε τους Εβραίους να μεταφέρονται παθητικά στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, χωρίς ίχνος συμμετοχής στην Αντίσταση.
Κάτι αντίστοιχο είχε κυριαρχήσει χρόνια ως εικόνα και για τους έλληνες Εβραίους. Κι όμως κάτι τέτοιο δεν ήταν αληθές, αφού υπολογίζεται πως περίπου 650 άνδρες και γυναίκες από όλες σχεδόν τις εβραϊκές κοινότητες εντάχθηκαν σε διάφορες αντιστασιακές οργανώσεις από την έναρξη της Κατοχής έως την Απελευθέρωση ή προσχώρησαν στους αντάρτες.
ΖΩΕΣ ΣΑΝ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ. Μια μυθιστορηματική σχεδόν φιγούρα είναι ο Ζακ Κωστής που από τον Ιανουάριο του 1943 είχε μετατρέψει το εμπορικό του γραφείο στην οδό Κολοκοτρώνη σε βασικό σημείο συνάντησης της περιβόητης οργάνωσης Απόλλων/Υβόννη, του μεγαλύτερου δικτύου πληροφοριών και δολιοφθορών στην κατεχόμενη Ελλάδα. Ο Κωστής λοιπόν, μέλος επίσης της ομάδας του Γεώργιου Βαρνακιώτη –γνωστός και ως σαμποτέρ-φάντασμα -, συμμετείχε σε πολλά σαμποτάζ στο λιμάνι του Πειραιά αλλά και σε ανατινάξεις πλοίων, όπως το καράβι του «διαβόλου» στο Κερατσίνι. Στη συνέχεια, το στρατηγείο του προδίδεται, ο ίδιος συλλαμβάνεται από τους Γερμανούς, οδηγείται στην Γκεστάπο, διαφεύγει και κρύβεται στο Λιόπεσι (Παιανία). Οι αναμνήσεις του συνοψίστηκαν το 1968 σε ένα βιβλίο που σήμερα κοσμεί το Εβραϊκό Μουσείο.
Μια άλλη ιδιαίτερη περίπτωση είναι αυτή της Αλλέγρας Φελούς-Καπέτα που πέθανε τον Φεβρουάριο του 2011 και, όπως σημειώνει ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός, επιμελητής της έρευνας, της συλλογής υλικού και των κειμένων της έκθεσης, «υπήρξε η πιο “πολιτική” μορφή των αντιστασιακών Εβραίων».
Η ίδια γεννήθηκε το 1916 στα Τρίκαλα, ενώ η ταραγμένη εποχή στην οποία μεγάλωσε καθόρισε την κομματική της στράτευση από πολύ μικρή ηλικία. Η οικογένεια κατέφυγε στον Βόλο, όπου η Αλλέγρα εντάχθηκε στην Ομοσπονδία Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας (ΟΚΝΕ) και παντρεύτηκε τον επιχειρηματία Ραφαήλ Καπέτα. Την περίοδο της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου εξορίστηκε στην Κίμωλο και τη Φολέγανδρο μαζί με στελέχη του ΚΚΕ. Μετά την ίδρυση του ΕΑΜ στις 27 Σεπτεμβρίου 1941 η Αλλέγρα Καπέτα στάλθηκε στη γενέτειρά της και πρωτοστάτησε στη δημιουργία εαμικών οργανώσεων στη Δυτική Θεσσαλία.
Το 1942-1944 διέσχιζε την Κεντρική Ελλάδα συγκροτώντας οργανώσεις και διατέλεσε γραμματέας της Εθνικής Αλληλεγγύης Θεσσαλίας, στα καθήκοντα της οποίας ήταν η προστασία των καταδιωκόμενων, των πυροπαθών και φυσικά των Εβραίων. Εκλέχθηκε τακτικό μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ το 1945, ενώ στον Εμφύλιο ακολούθησε τη μοίρα των ελλήνων κομμουνιστών. Μάλιστα, διατέλεσε υπεύθυνη γυναικών και πολιτική επίτροπος στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ) στη Θεσσαλία μαζί με τον Χαρίλαο Φλωράκη. Το 1949 πήρε τον δρόμο της πολιτικής προσφυγιάς στην Ανατολική Γερμανία, απ’ όπου επαναπατρίστηκε τη δεκαετία του ’70.
ΠΑΡΤΙΖΑΝΟΙ ΣΤΟΝ ΟΛΥΜΠΟ. Μια πιο συλλογική ιστορία αφορά τη Διλοχία Μηχανικού Ολύμπου του ΕΛΑΣ, όπου υπηρέτησαν δύο Εβραίοι: ο Βιτάλ Αελιών από τη Θεσσαλονίκη και ο Εσδράς Βενιαμίν Μωυσής από τη Λάρισα. Ο πρώτος ήταν ο «παλιός» και γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη τον Οκτώβριο του 1917, πολέμησε στην Αλβανία και μετά τη συγκέντρωση της Πλατείας Ελευθερίας (11 Ιουλίου 1942) επιστρατεύτηκε στα καταναγκαστικά έργα της Καρυάς Πιερίας.
Από εκεί μάλιστα δραπέτευσε και έζησε κρυμμένος ώς τον Δεκέμβριο του 1942, που προσχώρησε στην πρώτη ομάδα του ΕΛΑΣ στον νότιο Ολυμπο. Θεωρείται πως ήταν ο πρώτος εβραίος παρτιζάνος σε όλη την Ελλάδα, ενώ τον Ιανουάριο του 1943 εντάχθηκε στο νεοσύστατο Μηχανικό Ολύμπου. Αναδείχθηκε μάλιστα σε καπετάνιο διμοιρίας και υπεύθυνο περισυλλογής υλικού, ενώ εξέδιδε τη χειρόγραφη εφημερίδα της Διλοχίας με τίτλο «Το Ακαριαίον», εμπνευσμένο από τα φιτίλια των εκρηκτικών. Ο Εσδράς από την άλλη, γεννημένος το 1925, κρυβόταν με την οικογένειά του στον Αμπελώνα και αποφάσισε να ακολουθήσει το τμήμα τον Απρίλιο του 1943. Ο ίδιος έλεγε: «Ημουνα 18 χρονών κι είχαν δει πολλά τα μάτια μου. Ομως από ‘δώ και πέρα θα ζούσα πολλά».
Πράγματι, από τον Μάρτιο του 1943 έως τον Οκτώβριο του 1944 οι «μπουρλοτιέρηδες του Ολύμπου» εκτέλεσαν 96 δολιοφθορές στην κοιλάδα των Τεμπών, ανατινάζοντας δεκάδες αμαξοστοιχίες, χιλιόμετρα σιδηροδρομικής γραμμής και τεχνικά έργα, ενώ παράλληλα εμπλέκονταν σε σκληρές μάχες με τους Γερμανούς.
Στις 6 Μαΐου 1944 η Διλοχία συνέδεσε τη δράση της με την υπεράσπιση των Εβραίων, όταν η διμοιρία του Βιτάλ εξόντωσε στη θέση Καράλακκας ή Γκουνταμάνι Ολύμπου ένα γερμανικό εκκαθαριστικό απόσπασμα που είχε εξορμήσει από τη Λάρισα. Εκτός από πολεμικός θρίαμβος, η Μάχη του Καράλακκα θεωρήθηκε ένα από τα συμβολικότερα συμβάντα στην κατοχική ιστορία των ελλήνων Εβραίων.
ΚΕΝΟ ΜΝΗΜΗΣ. Πού οφείλεται, όμως, η υποφωτισμένη συμβολή των ελλήνων Εβραίων στην Εθνική Αντίσταση; «Ο Εμφύλιος έθαψε τις ατομικές ιστορίες των αγωνιστών της Αντίστασης εμποδίζοντάς τες για χρόνια να καταγραφούν, να συγκεντρωθούν. Με παρόμοιο τρόπο υποφωτίστηκε όλη η περιπέτεια των Εβραίων, από το Ολοκαύτωμα ώς τη διάσωσή τους και τη συμμετοχή τους στην Αντίσταση. Οι Εβραίοι ήταν μια ομάδα μάλλον αόρατη στον μεταπολεμικό δημόσιο λόγο, που αναγνώριζε μόνο “κομμουνιστές” και “εθνικόφρονες” ως πρωταγωνιστές στη δεκαετία του ’40. Οταν έπειτα από δεκαετίες το κενό της μνήμης και τις ελλείψεις των μαρτυριών ανέλαβε να καλύψει η ιστοριογραφία, το βάρος δόθηκε μοιραία στην εμπειρία των στρατοπέδων, με αποτέλεσμα οι Εβραίοι να εγγράφονται στη συλλογική μνήμη ως τα απόλυτα θύματα. Αγνοήθηκαν έτσι ιστορίες ατομικού και ομαδικού ηρωισμού», σημειώνει στα «ΝΕΑ» ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός και συμπληρώνει: «Επίσης, το γεγονός ότι στην Ελλάδα δεν υπήρχε ξεχωριστή “Εβραϊκή Αντίσταση”, δηλαδή αμιγώς εβραϊκές οργανώσεις ή αντάρτικα τμήματα, όπως στην Πολωνία π.χ., ελάττωνε τις πιθανότητες να αναγνωριστεί κάποιου είδους απτή και αναγνωρίσιμη συλλογική στάση απέναντι στον ναζιστικό διωγμό».
Πάντως, η μαζική ένταξη Εβραίων στο αντάρτικο –σχεδόν στο σύνολό τους στον ΕΛΑΣ –χωρίζεται σε δύο φάσεις. Από τον Ιανουάριο έως τον Μάιο του 1943 περίπου 252 Εβραίοι της Θεσσαλονίκης είχαν διαφύγει στις ανταρτοκρατούμενες περιοχές της Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας. «Ηταν κυρίως νεαροί που εγκατέλειπαν κατά ομάδες την αποκλεισμένη πόλη ή δραπέτευαν ατομικά από τα διάφορα εργοτάξια καταναγκαστικής εργασίας στα οποία είχαν επιστρατευτεί από το καλοκαίρι του 1942 (Λεπτοκαρυά, Τέμπη, Καρυά Λοκρίδας, Στρατόπεδο Θηβών)», υπογραμμίζει ο Χανδρινός.
«ΠΥΡΙΝΟ ΚΑΜΙΝΙ». Ας δούμε μια περίπτωση: Μετά τη θητεία του στο αλβανικό μέτωπο, ο Ιωσήφ Μάτσας από τα Γιάννινα υπηρετούσε ως καθηγητής Γυμνασίου στο χωριό Μεγάλη Βρύση Κιλκίς. Τον Απρίλιο του 1943 εγκατέλειψε τη θέση του και ακολούθησε μια ομάδα 40 ανταρτών –εκ των οποίων οι δέκα ήταν θεσσαλονικείς Εβραίοι –που κρυβόταν στα δάση του Πάικου, πάνω από τα Γιαννιτσά. Εκεί μοιράστηκαν τις δυσκολίες της αντάρτικης ζωής.
«Οι πρώτοι δύο μήνες στάθηκαν το πύρινο καμίνι που μας ατσάλωσε. Οι κακουχίες ήταν τρομερές. Μας έλειπαν τα πάντα: τροφή, στέγη, ύπνος, εφόδια· είχαμε μόνο ένα ύψιστο αγαθό: την ελευθερία. Για να σκορπίσουμε το αίσθημα της πείνας και του κρύου, το ρίχναμε στο τραγούδι. Τραγουδούσαμε και ονειρευόμασταν την αυριανή λευτεριά, τον αυριανό κόσμο που θα ήταν απαλλαγμένος από στερήσεις, διωγμούς και φυλετικές διακρίσεις. Ετσι αντέξαμε στις δοκιμασίες. Κι ύστερα από περιπετειώδεις νυχτερινές πορείες μέσω των βουνών Τζένα, Καϊμακτσαλάν και Σινιάτσικο, φτάσαμε στα τέλη του Μάη στην ελεύθερη Ελλάδα στη Δυτική Μακεδονία, όπου ανεφοδιαστήκαμε από τις ρίψεις και σχηματίσαμε πραγματικά στρατιωτικά τμήματα», σημείωνε ο Ιωσήφ Μάτσας.
Ο πρώτος εβραίος παρτιζάνος
Ο Βιτάλ Σολομών Αελιών (η ταυτότητατου οποίου εικονίζεται αριστερά), από τους «μπουρλοτιέρηδες του Ολύμπου», ήταν ένας εκ των δύο Εβραίων που υπηρέτησαν ως μέλη της Διλοχίας Μηχανικού του ΕΛΑΣ. Θεωρείται ο πρώτος εβραίος παρτιζάνος σε όλη την Ελλάδα ενώ εξέδιδε και τη χειρόγραφη εφημερίδα της Διλοχίας «Το Ακαριαίον», τίτλος εμπνευσμένος από τα φιτίλια των εκρηκτικών.
ΑΛΛΕΓΡΑ ΚΑΠΕΤΑ
Στον «Ερυθρό Σταυρό» του ΕΑΜ
Ενεργή ως το τέλος της ζωής της,η Αλλέγρα Καπέτα, υπήρξε η πιο «πολιτική» μορφή των αντιστασιακών Εβραίων και διετέλεσε γραμματέαςτης Εθνικής Αλληλεγγύης Θεσσαλίας, ένα είδος Ερυθρού Σταυρού του ΕΑΜ.
Η προκήρυξη του ΕΑΜ
«Ο πόνος τους είναι δικός μας…»
Η προκήρυξη του ΕΑΜ που κυκλοφόρησε μετά τους πρώτους θεσσαλονικέων Εβραίων. Μιλάει από μόνη της, καθώς πρόκειται για τεκμήριο από τα αρχεία του ΚΚΕ. Θεωρείται το πιο δυνατό ντοκουμέντο της έκθεσης, αφού κυκλοφόρησε τον Απρίλιο του 1943 και ενημέρωνε δημοσίως για τους εκτοπισμούς. «Τον πόνο της κατατρεγμένης φυλής τον νιώθουμε σαν πόνο δικό μας», αναφέρει – και τα σχόλια περιττεύουν.
Εσδράς Μωυσής
Ο επίλεκτος του Ολύμπου
Ο Εσδράς Βενιαμίν Μωυσής από τη Λάρισα ήταν ένας από τους δύο Εβραίους της επίλεκτης Διλοχίας Μηχανικού της 1ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, μιας ειδικής μονάδας μπουρλοτιέρηδων του Ολύμπου». Εδώ εικονίζεται με τη στολή του αντάρτη το 1945.
Επιτελικά στελέχη
Στα τοπικά τμήματα του ΕΛΑΣ της Στερεάς Ελλάδας καταγράφεται μεγάλη συγκέντρωση Εβραίων, όπως σημειώνει ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός. Μάλιστα η αντιπροσώπευση ήταν και ποιοτική αφού σε επιτελικές θέσεις βρέθηκαν διάφοροι Εβραίοι όπως ο Ιντο Σίμσι και ο Αλβέρτος Μπενρουμπή (Θεσσαλονικείς και οι δύο) ανάμεσα σε άλλους.
Σχόλια
