Πολωνία, 30 Ιανουαρίου 1968. Το Εθνικό Θέατρο στη Βαρσοβία πλήρες. Παιζόταν το κλασικό δράμα «Οι Πρόγονοι» του εθνικού ποιητή Άνταμ Μιτσκιέβιτς. Δεν θα το ξανάβλεπαν οι Πολωνοί εκείνη τη χρονιά. Η εντολή προς τη διεύθυνση του Εθνικού Θεάτρου από το κόμμα ήταν σαφής: αυτή η παράσταση έπρεπε να σταματήσει. Και σταμάτησε. Δίνοντας όμως το έναυσμα για να ζήσει η Πολωνία μια από τις πλέον ταραγμένες περιόδους στη σύγχρονη ιστορία της.
Έξω από το θέατρο, εκείνη την ημέρα, επικρατούσε συνωστισμόςπολλοί ήταν φοιτητές, χωρίς εισιτήριο. Ο Πολωνός ηθοποιός Γκουστάβ Χολούμπεκ έδωσε την παράσταση της ζωής του. «Έμοιαζε με έκρηξη βόμβας» θυμόταν αργότερα. Όταν έπεσε η αυλαία, το κοινό βγήκε από το θέατρο και συγκεντρώθηκε στο μνημείο του Άνταμ Μιτσκιέβιτς. Είχε γράψει τους «Προγόνους» το 1830, όμως το μήνυμα του έργου έμοιαζε περισσότερο επίκαιρο από ποτέ: ένα ρομαντικό δράμα για την πνευματική μεταμόρφωση, την ελευθερία του ανθρώπου και τον αγώνα για ανεξαρτησία- τον αγώνα για το μαρτύριο ενός ένθους υπό ρωσική κατοχή. Γενεές επί γενεών το είχαν αγαπήσει. Όπως επισημαίνει ο Βρετανός συγγραφέας Νιλ Άτσερσον, το αγάπησαν γιατί αποτελούσε γι΄ αυτούς έναν απολογισμό των δεινών και της ταπείνωσης εξαιτίας του πολέμου, της ξένης κυριαρχίας και των εσωτερικών τυραννιών. Ήταν συνάμα καταστροφικό για τους Ρώσους, για τα αστυνομικά κράτη, τη λογοκρισία… Γι΄ αυτό και σε κάθε αντιρωσικό στίχο, το κοινό χειροκροτούσε ενθουσιασμένο, «μέχρι που οι αρχές και ο σοβιετικός πρεσβευτής ξύπνησαν». Ήταν η 14η και τελευταία παράσταση.
Συγκρούσεις και ξύλο. Μια παράσταση που έγινε πολιτικό γεγονός. Στο μνημείο Μιτσκιέβιτς, τα πανό ζητούσαν να αρθεί η απαγόρευση του έργου, να απαγορευτεί η λογοκρισία. Η άφιξη της αστυνομίας συνοδεύτηκε από συγκρούσεις, ξύλο και δεκάδες συλλήψεις. Ήταν η σπίθα για ό,τι ακολούθησε. Στις 8 Μαρτίου, η Βαρσοβία μοιάζει με καζάνι που βράζει και η κατάσταση βγαίνει εκτός ελέγχου. 
«Πολιτικά λάθη» με αντισημιτικό χαρακτήρα
Oύτε ένας χρόνος δεν είχε συμπληρωθεί από τον αραβο-ισραηλινό πόλεμο των Έξι Ημερών τον Ιούνιο του 1967- περίοδος κατά την οποία διαταράχθηκαν οι σχέσεις του Ισραήλ με το Ανατολικό Μπλοκ, κυρίως δε με τη Σοβιετική Ένωση. Ο ισχυρός άνδρας της Πολωνίας, Βλαντισλάβ Γκομούλκα είδε στην κρίση με τους φοιτητές μια καλή ευκαιρία, από τη μια πλευρά για να ικανοποιήσει τη Μόσχα- τασσόμενος κατά του Ισραήλ μέσω των Εβραίων της Πολωνίας- από την άλλη, για να επιβάλει τον τρόμο στον λαό.
Ο εσωκομματικός του αντίπαλος Μιετσισλάβ Μοκτσάρ, υπουργός Εσωτερικών, εκμεταλλεύεται επίσης την κρίση με τους φοιτητές για να οργανώσει τη δική του εκστρατεία κατά του Γκομούλκα. Ώς το τέλος του ίδιου έτους, τα δύο τρίτα των περίπου 40.000 Εβραίων της Πολωνίας- πολλοί από αυτούς επιζήσαντες του Ολοκαυτώματος- είχαν μεταναστεύσει.
Έπρεπε να περάσουν 20 χρόνια για να παραδεχτεί η πολωνική κομμουνιστική κυβέρνηση πως εκείνα τα γεγονότα, τα «πολιτικά λάθη» είχαν «αντισημιτικό» χαρακτήρα. Και άλλη μια 20ετία για να σταθεί Πολωνός ηγέτης, ο Αλεξάντερ Κβασνιέφσκι, το 2000 ενώπιον Εβραίων και να ζητήσει συγγνώμη.
Η Σοβιετική Ένωση τελικά παρενέβη για να υποστηρίξει τον Γκομούλκα, ενώ τον Αύγουστο του ίδιου έτους, πολωνικά στρατεύματα πήραν μέρος στην εισβολή στην Τσεχοσλοβακία, προκαλώντας ίσως για τελευταία φορά τους φοιτητές εκείνο το έτος, να ταχθούν κατά της εισβολής. Τελικά, οι ηγέτες των φοιτητών, είτε φυλακίστηκαν είτε κατέφυγαν στο εξωτερικό. Δεν ηττήθηκαν όμως. Μετά τον Μάρτη του ΄68, τίποτα δεν θα ήταν ίδιο με πριν. Μια ολόκληρη γενιά είχε γνωρίσει την πολιτική. Ήταν άτομα που έδειξαν πως ήταν έτοιμα να αγωνιστούν και να φυλακιστούν για την αλλαγή του συστήματος, για μια διαδικασία εκδημοκρατισμού της σοσιαλιστικής κοινωνίας. Όπως έγραφε ο Μιτσκιέβιτς στους «Προγόνους», σχεδόν ενάμιση αιώνα νωρίτερα: «Το έθνος μας είναι σαν τη λάβα, / Στην επιφάνεια ψυχρό και σκληρό,αποκρουστικό και ξηρό, / Όμως η θαμμένη φωτιά καίει ακόμη ύστερα από εκατό χρόνια / Ας φτύσουμε στην κρούστα κι ας βουτήξουμε στα βάθη…».
Έναν χρόνο αργότερα
Είναι ηλικιωμένη. Ντυμένη στα μαύρα, αποχαιρετά δακρυσμένη τον γιο της και τη νύφη της. Τα δυο τους παιδιά, πολύ μικρά για να αντιληφθούν τι συμβαίνει, αγκαλιάζουν τα πόδια των γονιών τους. Ένας γκριζομάλλης άνδρας, το ανάστημα του οποίου προδίδει μια αξιοπρέπεια που δεκαετίες διώξεων δεν κατάφεραν να τσακίσουν, αγκαλιάζει σιωπηλός τον γιο τουέναν ακόμη μηχανικό ή γιατρό που εγκαταλείπει τη χώρα. Φοβούμενος πως θα λυγίσει, στρέφει την πλάτη και φεύγει από τον σταθμό. Μια 20χρονη κοπέλα κλαίει. Κρατά τη βαλίτσα της και μπαίνει στο τρένο. Το ίδιο τρένο, το Chopin Εxpress, αναχωρεί κάθε βράδυ στις 19.10 από τον σταθμό του Γκντανσκ για το 12ωρο ταξίδι του στη Βιέννη. Και κάθε βράδυ φεύγει γεμάτο. Είναι οι Εβραίοι της Πολωνίας που εγκαταλείπουν την πατρίδα τους για πάντα. Σε ελάχιστα μέρη εκτός αραβικού κόσμου αντιμετωπίζουν τόσο άσχημα τους Εβραίους. Είναι τα θύματα του εσωτερικού αγώνα για την εξουσία που έχει ξεσπάσει στο κόμμα και ταυτόχρονα, τα θύματα του αντισημιτισμού στην Αν. Ευρώπη. Αν και οι ναζί εξολόθρευσαν περίπου 3 εκατ.
Πολωνοεβραίους, δεν κατάφεραν να πραγματοποιήσουν αυτό που οι ίδιοι οι Πολωνοί με λιγότερο βίαιες μεθόδους φαίνεται πως πετυχαίνουν: να εξαφανίσουν από τη χώρα τούς Εβραίους.
Γουίλιαμ Μέιντερ,ανταποκριτής του περιοδικού «Τime»,14 Μαρτίου 1969
«Οι διαδηλώσεις της Βαρσοβίας δεν ήταν σέξι…»
Κύριε Άτσερσον,τι συνέβη στην Πολωνία το 1968;Και γιατί στην Πολωνία;
Αυτό που συνέβη στην Πολωνία το 1968 συνδέεται άρρηκτα από πολλές απόψεις με τις ιδιαίτερες συνθήκες που επικρατούσαν εκεί. Εκείνο τον χρόνο, συνέπεσαν διαφορετικές εξελίξεις που είχαν τις ρίζες τους στο παρελθόν. Ήταν μια μπερδεμένη διαμάχη στο εσωτερικό του κόμματος για τον έλεγχο του ίδιου του κόμματος και του κράτους, μια εξέγερση από τους φοιτητές που είχαν συμμαχήσει με πολλούς διανοουμένους κατά της κατάχρησης εξουσίας από το κόμμα, και ένα κύμα αντισημιτισμού που προκλήθηκε σκόπιμα και κατέληξε στη μετανάστευση ή στην εκδίωξη των περισσότερων Εβραίων που είχαν επιζήσει στην Πολωνία. Όλα αυτά είχαν ένα κοινό: την πικρή αίσθηση για τη σοβιετική επιρροή στις πολωνικές εσωτερικές υποθέσεις.
Γιατί συνέβη η εξέγερση στην Πολωνία το 1968;
Θα συμπλήρωνα λέγοντας: γιατί τόσες ανακατατάξεις σε τόσες πολλές χώρες το 1968; Ο ένας λόγος είναι η ωριμότητα των αγοριών και των κοριτσιών που γεννήθηκαν από το 1945 και μετά και τα οποία δεν είχαν καμία εκτίμηση στον κόσμο που είχαν δημιουργήσει οι γονείς τους μεταπολεμικά. Ένας άλλος παράγοντας στην Ευρώπη ήταν η σταθερότητα που είχε δημιουργηθεί από τον Ψυχρό Πόλεμο. Η επαναστατική περίοδος στην Ουγγαρία ήταν 12 χρόνια νωρίτερα. Φαινόταν πως δεν υπήρχε ο κίνδυνος του πολέμου και ο ασφυκτικός κοινωνικός έλεγχος έμοιαζε μη αναγκαίος. Έπειτα, στην Πολωνία, δύο παράγοντες ήταν καθοριστικής σημασίας για το συγκεκριμένο έτος. Ο ένας, όπως προαναφέραμε, ήταν η εσωκομματική διαμάχη. Ο υπ. Εσωτερικών Μιετσισλάβ Μοκτσάρ απομόνωσε τους αντιπάλους του λέγοντας ότι οι περισσότεροι ήταν Εβραίοι που είχαν βρει καταφύγιο στη Ρωσία μετά τη γερμανική εισβολή, αντί να μείνουν και να πολεμήσουν στα δάση όπως ο ίδιος και οι συμπολεμιστές του. Αυτή η εκστρατεία κράτησε ολόκληρο το 1967 και το 1968 κλιμακώθηκε ξανά. Ο άλλος παράγοντας ήταν αιφνιδιαστική στροφή στην Τσεχοσλοβακία, τον Ιανουάριο του 1968.
Τι θυμόσαστε πιο έντονα από εκείνη την περίοδο;
Τους Εβραίους που μέσα στην παραζάλη τους όδευαν προς την εξορία. Σοσιαλιστές οι περισσότεροι, ρωτούσαν πώς είναι δυνατόν οι Πολωνοί κομμουνιστές να συμπεριφέρονται σαν τους Γερμανούς ναζί. Η αίσθησή μου από το εξωτερικό ήταν ότι μέχρι τον Ιούνιο του 1968 κανείς δεν ήλεγχε την κατάσταση στην Πολωνία και κανείς- ούτε καν η μυστική αστυνομία- δεν γνώριζε τι συνέβαινε.
Έχετε πει ακόμη ότι τα δυτικά μέσα ενημέρωσης παραβλέπουν τα γεγονότα στην Πολωνία εκείνη τη χρονιά.Γιατί συμβαίνει αυτό;
Γιατί κανείς δεν κατάλαβε τι συνέβαινε στην Πολωνία τότε. Γιατί, σε αντίθεση με το Παρίσι, το Μπέρκλεϊ ή τη Ρώμη, δεν υπήρχε τίποτα το ωραίο, το σέξι ή το ενθουσιώδες που να συνδέεται με το 1968 στην Πολωνία. Γιατί οι συντάκτες των ειδήσεων μισούν τα πολωνικά ονόματα και τις λέξεις- είναι πολύ δύσκολο να τις προφέρουν.
Μπορούμε να διακρίνουμε επιρροές και αλληλεπιδράσεις μεταξύ των διαφόρων κρίσεων του 1968;
Ναι, αν και εκείνη την περίοδο και στα χρόνια που ακολούθησαν, δεξιοί σχολιαστές στη Δύση επέμεναν πως δεν υπήρχε καμία σχέση. Αρχικά, το τελευταίο πράγμα που ήθελαν οι επαναστάτες, όπως ο Ρούντι Ντούντσκε στο Βερολίνο ή ο Ντανιέλ Κον Μπεντίτ στο Παρίσι, ήταν να μιμηθούν τα κομμουνιστικά συστήματα στην Ανατολικοκεντρική Ευρώπη. Τα θεωρούσαν στυγνές δικτατορίες, που στηρίζονταν σε μια σταλινιστική διαστρέβλωση του Μαρξισμού. Δεύτερον, επαφές μεταξύ των φοιτητικών κινημάτων κατά μήκος των γραμμών του Ψυχρού Πολέμου πράγματι υπήρχαν. Έγινα μάρτυρας σε ορισμένες από αυτές. Για παράδειγμα, το καλοκαίρι του 1968 αποστολή από το Δυτικό Βερολίνο, υπό την ηγεσία του Ντούτσκε, επισκέφτηκε την Πράγα και κατέληξαν σε μια συμφωνία- πλαίσιο με τους ριζοσπάστες φοιτητές του Πανεπιστημίου του Καρόλου. Και οι δύο πλευρές αναγνώρισαν ότι υπήρχαν πολιτικές διαφορές μεταξύ τους, αλλά και συμφώνησαν ότι ο κύριος στόχος τους ήταν κοινός: μια ισόνομη σοσιαλιστική δημοκρατία, η οποία θα στηρίζεται στον άμεσο έλεγχο της παραγωγής από τους εργάτες. Τι μένει σήμερα από εκείνη την περίοδο; Να θυμόσαστε πάντα πως τα «αιώνια βουνά στον ορίζοντα» είναι απλώς σκηνικά στον πίνακα. Κουνήστε τον ελαφρά και θα τα δείτε να τρέμουν.
Νίκησαν οι διανοούμενοι της μεσαίας τάξης
Η κλιμάκωση της κρίσης στην Πολωνία
Μάρτιος 1965: ο Γιάτσεκ Κουρόν, κορυφαία μορφή της αντικαθεστωτικής αντιπολίτευσης στην κομμουνιστική Πολωνία και από τους ιδρυτές του εργατικού συνδικάτου Αλληλεγγύη, συλλαμβάνεται και καταδικάζεται σε τρία χρόνια φυλάκιση. Αιτία, η ανοιχτή επιστολή προς το Κομμουνιστικό Κόμμα στην οποία αναφέρεται στη σύγκρου ση ανάμεσα στην «εργατική τάξη και την κεντρική πολιτική γραφειοκρατία». Ο Κουρόν προβλέπει εξέγερση. Η επιστολή αυτή ενέπνευσε στη συνέχεια τους Γάλλους φοιτητές τον Μάη του ΄68. 16 Ιανουαρίου 1968: Απαγορεύεται η παράσταση «Dziady» («Οι Πρόγονοι») στο Εθνικό Θέατρο της Πολωνίας.
20 Ιανουαρίου: Διαδήλωση 200 φοιτητών κατά της απαγόρευσης. Πενήντα φοιτητές συλλαμβάνονται ύστερα από συγκρούσεις με την αστυνομία. Ακολουθούν διαμαρτυρίες από συγγραφείς και διανοουμένους και αποβολές φοιτητών.
8 Μαρτίου: Οι φοιτητές διαδηλώνουν για τον σεβασμό των δημοκρατικών δικαιωμάτων. Ξεσπούν επεισόδια. 9 Μαρτίου: Οι συγκρούσεις εξαπλώνονται στο Πολυτεχνικό Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας.
11 Μαρτίου: Πρώτη φορά αναφέρονται στα επεισόδια οι πολωνικές εφημερίδες. Στην Κρακοβία οι φοιτητές εκφράζουν την αλληλεγγύη τους. 10.000 διαδηλωτές στους δρόμους και οι αρχές κατηγορούν ως υπεύθυνους για τις συγκρούσεις τους Εβραίους. 19 Μαρτίου: Ο Γκομούλκα υπόσχεται να συζητήσει τα αιτήματα των φοιτητών. Στρέφεται κατά των Εβραίων.
25 Μαρτίου: Απολύονται έξι διακεκριμένοι καθηγητές, μεταξύ των οποίων ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν. Τους προσκαλούν στην Τσεχοσλοβακία.
3 Απριλίου- 1η Μαΐου: Αναταραχή και στο εσωτερικό του Κόμματος. Απομακρύνονται έξι ανώτερα στελέχη. Περισσότεροι από 100 Πολωνοεβραίοι εγκαταλείπουν τη χώρα κάθε εβδομάδα. Ο Γκομούλκα καταδικάζει το Ισραήλ.
