Η ίδρυση του ΠΑΚ και η συμφωνία Ανδρέα-Μπριλλάκη

Ο κατάλογος των μαρτύρων και των αγωνιστών κατά της χούντας, που παραθέτει

στο βιβλίο του ο Γιάννης Χαραλαμπόπουλος, είναι ατελείωτος. Και μόνον τους

αντιστασιακούς από τον χώρο της Κεντροαριστεράς που οδηγήθηκαν σε δίκες και

στην εξορία αν προσπαθήσει να μετρήσει κανείς στις σελίδες του βιβλίου του

ιστορικού στελέχους του ΠΑΣΟΚ, δεν θα βγάλει άκρη. Το πλέον ενδιαφέρον,

ωστόσο, στο βιβλίο έχουν οι σελίδες που με κέφι έχει γράψει ο συγγραφέας και

αφορούν το Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Κίνημα (ΠΑΚ) και τη δράση των στελεχών

της οργάνωσης στην Ελλάδα. Ασφαλώς, λείπει το τμήμα της «ζωής» των στελεχών

του ΠΑΚ εξωτερικού, αλλά κανείς απ’ αυτούς δεν διακινδύνεψε τόσο για τη ζωή

του αλλά και την οικογένειά του όσο οι αγωνιστές του «εσωτερικού».

Ο Γιάννης Χαραλαμπόπουλος, πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και πρώην

υπουργός Εξωτερικών και Εθνικής Άμυνας, αναφέρεται στους μεγάλους σταθμούς της

αντίστασης του λαού μας «στη χούντα, ξενοκίνητη χούντα των συνταγματαρχών».

Και καταγράφει με πολλή σεμνότητα, κι ας κυνηγήθηκε και βασανίστηκε όλη του

η οικογένεια, τα πάθη όσων σήκωσαν κεφάλι στη δικτατορία. Ο συγγραφέας ρίχνει

το βάρος και σε ένα άλλο ζήτημα. Επιχειρεί να εξηγήσει πώς από το ΠΑΚ ­

συνέχεια της προδικτατορικής Κεντροαριστεράς και τμήματος της προχουντικής

Αριστεράς ­ ξεπήδησαν οι πολιτικές δυνάμεις που ίδρυσαν το ΠΑΣΟΚ.

Και ­ έστω πολλές φορές, χωρίς λεπτομέρειες ­ δίνει στον αναγνώστη και τη

διάσταση των διαφωνιών ανάμεσα σε στελέχη και το αν ο πολιτικός φορέας (το

ΠΑΣΟΚ) που θα γεννηθεί στη συνέχεια θα γέρνει περισσότερο προς τα αριστερά ή

προς το Κέντρο…

«ΤΑ ΝΕΑ» συνεχίζουν για τρίτη κατά σειρά ημέρα σήμερα την προδημοσίευση

χαρακτηριστικών αποσπασμάτων από το βιβλίο του Γιάννη Χαραλαμπόπουλου «Κρίσιμα

χρόνια, αγώνες για τη δημοκρατία, (1936-1996)», που θα κυκλοφορήσει από τις

εκδόσεις «Προσκήνιο-Άγγελος Σιδεράτος». Και καταγράφουν μέσα από τις σελίδες

του βιβλίου άγνωστες στιγμές της ηρωικής δράσης ενός λαού που «υψώθηκε» μέχρι

την εξέγερση του Πολυτεχνείου.

Από τις σημαντικότερες σελίδες της αντίστασης του λαού μας ήταν η ίδρυση του

ΠΑΚ από τον Ανδρέα Παπανδρέου.

Και μια ακόμη καλύτερη στιγμή, που όμως δεν είχε συνέχεια, ήταν η ιστορική

συμφωνία του Ανδρέα Παπανδρέου με τον Αντώνη Μπριλλάκη, την ΕΔΑ και την

αντιστασιακή οργάνωση ΠΑΜ.

«Με την “αμνηστία” που έδωσε ο Παπαδόπουλος πριν από τα Χριστούγεννα του ’67

και μετά το φιάσκο του κινήματος του Κωνσταντίνου, απολύθηκαν σχεδόν όλοι οι

βουλευτές και τα στελέχη της Ένωσης Κέντρου που είχαν εκτοπισθεί και

καταδικασθεί από τα έκτακτα στρατοδικεία της χούντας.

Απολύθηκε και ο Ανδρέας Παπανδρέου, που ήταν προφυλακισμένος σε αυστηρή

απομόνωση στις φυλακές Αβέρωφ για την υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ…

Με τον Ανδρέα συναντήθηκα επανειλημμένα στο σπίτι του στο Ψυχικό πριν φύγει

για το εξωτερικό. Ήσαν καταφανή τα ίχνη της οχτάμηνης ταλαιπωρίας και

ιδιαίτερα της περιόδου της απάνθρωπης απομόνωσης στις φυλακές Αβέρωφ. Είχε

χάσει πολύ βάρος και η υγεία του είχε κλονισθεί σοβαρά. Όμως το ηθικό του ήταν

άριστο. Μου μίλησε για την ανάγκη να συνεχιστεί ο αγώνας με όλα τα δυνατά μέσα

εναντίον του τυραννικού καθεστώτος και δεν έκρυβε τον ενθουσιασμό του για τη

στάση της νεολαίας και την αισιοδοξία του για την τελική έκβαση του αγώνα, που

τη στήριζε στο γεγονός ότι η χούντα ήταν γενικά απομονωμένη από τον ελληνικό

λαό.

Ωστόσο αναγνώριζε τις δυσκολίες που υπήρχαν και κυρίως τα προβλήματα που θα

αντιμετώπιζαν οι επώνυμοι, οι οποίοι θα βρίσκονταν συνεχώς στο στόχαστρο των

υπηρεσιών Ασφαλείας και των χαφιέδων της χούντας. Αυτοί ήσαν οι λόγοι για τους

οποίους τελικά πήρε την απόφαση να φύγει για το εξωτερικό, απ’ όπου θα

μπορούσε να προσφέρει πολύ περισσότερα για την αποκατάσταση της Δημοκρατίας,

παρά αν έμενε στην Ελλάδα.

Αρχικά έμεινε στο Παρίσι, αλλά τελικά προτίμησε να εγκατασταθεί στη σουηδική

πρωτεύουσα στην οποία βρήκε θερμή συμπαράσταση στον αγώνα κατά της χούντας από

τον πρωθυπουργό της χώρας Τάγκε Ερλάντερ. Ενθαρρυμένος επίσης και από τη

συμπαράσταση των ηγετών των εργατικών και σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων των

σκανδιναβικών χωρών, αποφάσισε την ίδρυση του Πανελληνίου Απελευθερωτικού

Κινήματος (ΠΑΚ), το οποίο πλαισίωναν αξιόλογες δυνάμεις από το χώρο της

ευρύτερης κεντροαριστεράς. Στα τέλη Φεβρουαρίου 1968 θα εξαγγείλει την ίδρυση

του ΠΑΚ και θα επιλέξει ως έδρα της οργάνωσης τη Στοκχόλμη, στην οποία και θα

εγκατασταθεί.

Το ΠΑΚ δεν απέβλεπε μόνο στην ανατροπή της δικτατορίας με δυναμικά μέσα, αλλά

ταυτόχρονα επεδίωκε και την αποδέσμευση της χώρας από την ξένη εξάρτηση και

την πραγματοποίηση ριζικών αλλαγών με τελικό στόχο το σοσιαλιστικό

μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας.

Η ευθύνη της οργάνωσης είχε αρχικά ανατεθεί στους Γιάννη Αλευρά, Αντώνη

Λιβάνη, Τάκη Κατσικόπουλο, Γιώργο Παπαδημητρίου και σε μένα και είχαμε

συναντηθεί με διάφορα στελέχη προσκείμενα στον Ανδρέα για να διερευνήσουμε τις

δυνατότητες δημιουργίας αντιστασιακών πυρήνων στην Αθήνα και στην επαρχία.

Τελικά την ηγεσία του ΠΑΚ εσωτερικού ανέλαβε ο Γιάννης Αλευράς, με τον οποίο

συναντηθήκαμε επανειλημμένα στο διαμέρισμά μου στη Γλυφάδα που είχα πρόσφατα

ενοικιάσει και δεν το είχα δηλώσει στην αστυνομία. Στις συναντήσεις αυτές, από

ό,τι θυμάμαι, πήραν μέρος ο Γιάννης Παπασπύρου, ο Κώστας Κωνιωτάκης και ο

Βασίλης Ιντζές και συζητήσαμε για τον τρόπο της δικτύωσης της οργάνωσης και

για τα άτομα που δεν είχαν επισημανθεί από τις αρχές ασφαλείας, τα οποία θα

μπορούσαν να ενταχθούν στους μαχητικούς πυρήνες.

Ανάμεσα στα άτομα που είχαν προσφερθεί να αναλάβουν αντιστασιακή δράση ήσαν

και οι: Γιάννης Κορωναίος, Τάκης Τουλούπας, Ξενοφών Πελοποννήσιος, Νίκος

Βγενόπουλος, Γρηγόρης Κασιμάτης, Ανδρέας Φραγκιάς, Πάνος Κορωναίος, Νίκος

Φαρμάκης κ.ά., καθώς και ορισμένα συνδικαλιστικά στελέχη και μαχητικά μέλη της

ΕΔΗΝ.

Η προσπάθεια αυτή διακόπηκε προσωρινά μετά τη σύλληψή μας ύστερα από την

απόπειρα του Αλέξανδρου Παναγούλη εναντίον του Παπαδόπουλου στις 13 Αυγούστου

1968. Οι πυρήνες όμως που είχαν εν τω μεταξύ συγκροτηθεί, θα κάνουν αισθητή

την παρουσία τους, όταν θα έχουν αργότερα εφοδιασθεί με τα απαραίτητα μέσα, με

βομβιστικές ενέργειες εναντίον επιλεγμένων στόχων και με προκηρύξεις και

συνθήματα στους τοίχους εναντίον της δικτατορίας…

Η συμφωνία Παπανδρέου – Μπριλλάκη

Ο Ανδρέας Παπανδρέου ως αρχηγός του ΠΑΚ και ο Αντώνης Μπριλλάκης ως

εξουσιοδοτημένος εκπρόσωπος της ΕΔΑ και του ΠΑΜ, υπέγραψαν την 1η Αυγούστου

1968 συμφωνία συνεργασίας.

Για τη συμφωνία αυτή το δικτατορικό καθεστώς εξαπέλυσε με τα φερέφωνά του μια

άνευ προηγουμένου επίθεση εναντίον του Ανδρέα Παπανδρέου, στην προσπάθειά του

να δημιουργήσει ρήξη στους κόλπους της δημοκρατικής παράταξης και προβλήματα

σε στελέχη προσκείμενα στον αρχηγό του ΠΑΚ, τα οποία εκαλούντο στην Ασφάλεια

να υπογράψουν δηλώσεις αποκήρυξης της συμφωνίας, και επίσης να επηρεάσει

αρνητικά τις σχέσεις του Ανδρέα Παπανδρέου με τις δημοκρατικές δυνάμεις της

Ευρώπης, οι οποίες υποστήριζαν τον αγώνα του ΠΑΚ για την αποκατάσταση της

δημοκρατίας στην Ελλάδα.

Για το πραγματικό περιεχόμενο και τους στόχους της πολυσυζητημένης αυτής

συμφωνίας ο Ανδρέας Παπανδρέου στη συνέντευξη του στο ραδιοφωνικό σταθμό της

Κολωνίας της 21/4/1969 αναφέρει μεταξύ άλλων τα εξής:

“Πρώτα από όλα πρέπει να διευκρινισθεί ότι η συμφωνία είναι ανάμεσα στις δύο

αντιστασιακές οργανώσεις ΠΑΚ και ΠΑΜ και όχι ανάμεσα στην Ε.Κ. που εκπροσωπώ

στο εξωτερικό και την ΕΔΑ που εκπροσωπεί ο Αντώνης Μπριλλάκης.

Δεύτερον, πρέπει να διευκρινισθεί πως ούτε το ΠΑΚ ούτε το ΠΑΜ έχουν

κομματικούς πολιτικούς στόχους. Και οι δύο οργανώσεις έχουν διακηρύξει πολλές

φορές πως οι στόχοι τους είναι η ανατροπή της στρατιωτικής δικτατορίας και η

εγκαθίδρυση γνήσιας δημοκρατικής διαδικασίας που θα επιτρέψει στον ελληνικό

λαό να επιλέξει ελεύθερα ανάμεσα στα κόμματα εκείνο που θέλει να τον

κυβερνήσει. Και τρίτο, η συμφωνία αφορά το συντονισμό αντιστασιακών

δραστηριοτήτων.

Μετά τη νίκη οι αντιστασιακές οργανώσεις θα διαλυθούν και τη θέση τους θα

πάρουν τα κόμματα που θα ανταγωνιστούν για την ψήφο του ελληνικού λαού

ανεξάρτητα το ένα από το άλλο”».

Οι πρώτες κινήσεις αντίστασης κατά της χούντας των συνταγματαρχών

Την 21η Απριλίου του ’67 δεν χτύπησαν οι καμπάνες των εκκλησιών, όπως

προγραμμάτιζαν οι Δημοκρατικοί Σύνδεσμοι του Ανδρέα Παπανδρέου για να μαζευτεί

ο κόσμος, ο οποίος βρέθηκε ουσιαστικά ανοργάνωτος.

Ο Γιάννης Χαραλαμπόπουλος περιγράφει ­ στο βιβλίο του ­ πώς αντέδρασαν, πολλές

φορές χωρίς ιδιαίτερο συντονισμό, τα στελέχη της Κεντροαριστεράς.

«Στις 21 Απριλίου είχα προγραμματίσει να φύγω για την εκλογική μου περιφέρεια

και να αρχίσω τις προεκλογικές περιοδείες. Την προηγούμενη ημέρα, αργά το

βράδυ, είχα μια τελευταία συνάντηση με Μεσσήνιους φίλους στο διαμέρισμά μου,

στη Βασιλέως Κωνσταντίνου 46, που τελείωσε μετά τα μεσάνυχτα. Ενώ συνέχιζα την

προετοιμασία για τις εκλογές στο γραφείο μου, λίγα λεπτά μετά τις δύο άκουσα

τον θόρυβο των ερπυστριών των αρμάτων που κατέβαιναν τη Βασιλέως Κωνσταντίνου

προς το Στάδιο. Σήκωσα αμέσως το ακουστικό του τηλεφώνου, αλλά η γραμμή ήταν

κομμένη. Δεν μου έμεινε καμία αμφιβολία ότι αυτό που φοβόμασταν είχε τώρα

συμβεί. Χωρίς να χάσω ούτε λεπτό, μάζεψα μερικά χαρτιά που δεν έπρεπε να

πέσουν στα χέρια της χούντας και έφυγα με τη γυναίκα μου για τη Νέα Σμύρνη,

όπου μείναμε σε φιλική μας οικογένεια. Έτσι διέφυγα τη σύλληψη και παρέμεινα

σε διάφορα φιλικά σπίτια μέχρι τις 24 Μαΐου, οπότε με συνέλαβε η Ασφάλεια όταν

αργά τη νύχτα πήγα στο διαμέρισμά μου, για να πάρω μερικά προσωπικά είδη που

είχαμε ανάγκη. Την 21η Απριλίου πλήρης σύγχυση επικρατούσε στην Αθήνα. Τους

αριστερούς τους είχαν στοιβάξει στον Ιππόδρομο του Φαλήρου, όπου εκτελέστηκε

εν ψυχρώ ο κρατούμενος Παν. Ελλής, από νεαρό αξιωματικό των τεθωρακισμένων.

Εκτός από τους πολιτικούς και στρατιωτικούς που είχαν συλληφθεί τις πρώτες

πρωινές ώρες της 21ης Απριλίου, τις επόμενες ημέρες συνελήφθησαν όλοι οι

βουλευτές της ΕΔΑ και οκτώ περίπου χιλιάδες αριστεροί, οι οποίοι μεταφέρθηκαν

στη Γυάρο. Η πρώτη φάση των συλλήψεων ολοκληρώθηκε με τη σύλληψη και άλλων

πολιτικών και στρατιωτικών που κρατήθηκαν αρχικά στη Σχολή Χωροφυλακής και

μετά ορισμένοι εκτοπίστηκαν στη Φολέγανδρο και οι υπόλοιποι κρατήθηκαν σε

κτίριο της Χωροφυλακής στο Μαρούσι, που είχε μετατραπεί σε φυλακή. Είναι

χαρακτηριστικό ότι οι βουλευτές που συνελήφθησαν ανήκαν όλοι στην Ένωση

Κέντρου και οι περισσότεροι στην ομάδα του Ανδρέα Παπανδρέου. Είχαν συλληφθεί

οι βουλευτές Ιωάν. Ζίγδης, Γεράσ. Βασιλάτος, Τάλμποτ Κεφαλληνός, Αστερ.

Χασαπίδης, Θεοφύλ. Παπαναγιώτου, Λασκ. Λασκαρίδης, Αγγ. Αγγελούσης, Μιχ.

Παπακωνσταντίνου, Δημοσθ. Θεοχαρίδης, Στέφ. Τσαπάρας και οι ανήκοντες στην

ομάδα του Ανδρέα, Γιάν. Αλευράς, Ηλ. Κατριβάνος, Γιάνν. Παπασπύρου, Στ.

Μπίρης, Γ. Καστανίδης, Δημοσθ. Παπαδόπουλος, Γιώργ. Λαζαρίδης, Κωνστ.

Κωνιωτάκης, Σπύρ. Κατσιώτας, Βασ. Ιντζές, Γεώργ. Σερπάνος, Γιάν.

Χαραλαμπόπουλος και Γιάν. Σακελλαρίου, ο οποίος είχε μεταφερθεί στη Γυάρο.

Είχαν συλληφθεί επίσης οι εκδότες εφημερίδων Χρ. Λαμπράκης και Δημ. Πουρνάρας

και οι στρατηγοί Γεώργ. Ιορδανίδης, Αριστ. Βλάχος, Γεώργιος Κουμανάκος και ο

διευθυντής του πολιτικού γραφείου του Γεωργίου Παπανδρέου, Ιωάν. Μανουσάκης.

Στη Σχολή Χωροφυλακής μέναμε κλεισμένοι όλοι μαζί σε δύο μεγάλους θαλάμους και

μας έβγαζαν στον μεγάλο περίβολο μια ώρα την ημέρα, και δεν επέτρεπαν σε

κανέναν να μας πλησιάζει. Ένας μαθητής της Σχολής, συμπατριώτης μου, που

τόλμησε να με χαιρετήσει από μακριά, τιμωρήθηκε αυστηρά. Στο Μαρούσι οι

συνθήκες κράτησης ήταν πιο δύσκολες από τις ποινικές φυλακές, όπου οι

κατάδικοι κυκλοφορούν ελεύθερα στον περίβολο των φυλακών τις περισσότερες ώρες

της ημέρας. Εμείς, κλεισμένοι σε τρία μικρά δωμάτια ­ δεκαπέντε περίπου άτομα

­ με δυσκολία μπορούσαμε να κινηθούμε. Μας άφηναν μόνο μια ώρα την ημέρα σ’

έναν στενό διάδρομο στο ισόγειο, και επέτρεπαν επισκέψεις μια φορά την

εβδομάδα στις οικογένειές μας, τις οποίες υπέβαλλαν σε εξονυχιστική έρευνα.

Στις 14 Νοεμβρίου οι κρατούμενοι στο Μαρούσι και οι εκτοπισμένοι στη

Φολέγανδρο μεταφέρθηκαν στη Σύρο, όπου είχαμε συγκεντρωθεί είκοσι συνολικά.

Στη Σύρο μάς επέτρεψαν να μείνουμε στην πόλη, σε δωμάτια που νοικιάσαμε και

στο τουριστικό ξενοδοχείο, κοντά στο λιμάνι. Από την Αθήνα είχε σταλεί ειδικά

για μας αστυνομική δύναμη, η οποία παρακολουθούσε κάθε μας κίνηση με τη

βοήθεια και χαφιέδων στους οποίους μάς παρουσίασαν για να μας αναγνωρίζουν.

Μπορούσαμε να κυκλοφορούμε ανά τρεις στην Κάτω Πόλη μόνο και δεν επέτρεπαν

στους πολίτες να μάς πλησιάσουν. Στις 13 Δεκεμβρίου μόλις έγινε γνωστό το

κίνημα του Κωνσταντίνου μάς συγκέντρωσαν και μας έκλεισαν στο τουριστικό

ξενοδοχείο μέχρι τις 23 Δεκεμβρίου, οπότε αφεθήκαμε ελεύθεροι μετά την

«αμνηστία» που έδωσε ο Παπαδόπουλος. Ο μόνος που δεν απολύθηκε ήταν ο

βουλευτής Αρκαδίας, Ηλίας Κατριβάνος, ο οποίος μεταφέρθηκε στη Γυάρο. Ήταν

απόφαση του Λαδά, ο οποίος έτρεφε φοβερό μίσος εναντίον της οικογένειας

Κατριβάνου, λόγω τοπικής αντιπαλότητας και των συγκρούσεων ανάμεσα στις

αντιστασιακές οργανώσεις που ανήκαν. Ο Ηλίας Κατριβάνος και ο αδελφός του

Θόδωρος που ήταν ήδη εκτοπισμένος στη Λέρο, είχαν ενταχθεί στον ΕΛΑΣ, ενώ ο

Λαδάς στις αντιστασιακές ομάδες του Ε.Σ. (Εθνικού Στρατού) που έδρασαν στην

περιοχή της Μεγαλόπολης».

«Η σχέση αμερικανικής κυβέρνησης και χούντας»

Ήταν στενή η σχέση της χούντας με τις αμερικανικές κυβερνήσεις, σημειώνει στο

βιβλίο του ο Γιάννης Χαραλαμπόπουλος. Και παραθέτει ένα χαρακτηριστικό

παράδειγμα, που αφορά τον ίδιο:

«Στις αρχές του 1971 όλοι οι εκτοπισμένοι στη Μακρακώμη υπογράψαμε κείμενο

επιστολής προς τον πρέσβη των Ηνωμένων Πολιτειών, (για λόγους ασφάλειας δεν

κρατήθηκε αντίγραφο) την οποία η γυναίκα μου παρέδωσε στον σύμβουλο της

πρεσβείας Τζων Νταίη. Στη μακροσκελή εκείνη επιστολή περιγράφαμε αναλυτικά την

κατάσταση στην Ελλάδα έπειτα από τριάμισι περίπου χρόνια δικτατορικής

διακυβέρνησης και στηλιτεύαμε τη στάση της αμερικανικής κυβέρνησης που

εξακολουθούσε να στηρίζει το φασιστικό καθεστώς, παρά την καθολική αντίθεση

του ελληνικού λαού και όλων των πολιτικών δυνάμεων της χώρας. Επισημαίναμε

επίσης πόσο λαθεμένη ήταν η πολιτική της Αμερικής να θεωρεί την Ελλάδα

οικόπεδο που έπρεπε να ελέγχει, αγνοώντας προκλητικά τα αισθήματα του

υπερήφανου ελληνικού λαού και τις θυσίες και τους αγώνες του για την ελευθερία

και τη δημοκρατία.

Μετά την κατάρρευση της χούντας, φίλος μου αξιωματικός που υπηρετούσε στην ΚΥΠ

μού παρέδωσε την προσωπική μου καρτέλα από την οποία προκύπτει ότι η επιστολή

μας είχε παραδοθεί από την αμερικανική πρεσβεία στη CIA και εκείνη έσπευσε να

την προωθήσει στο παράρτημά της… την ελληνική ΚΥΠ για τα περαιτέρω!!! Είναι

πραγματικά μια επιπλέον αψευδής απόδειξη της στενότατης σχέσης της

αμερικανικής κυβέρνησης με τη χούντα των συνταγματαρχών και το συγκλονιστικό

αυτό στοιχείο καταρρίπτει τους όποιους ισχυρισμούς περί δήθεν μη ανάμειξης των

ΗΠΑ στην επιβολή της δικτατορίας στην Ελλάδα.

Η αποκαλυπτική αυτή καρτέλα της ΚΥΠ δεν αφήνει κανένα περιθώριο για

αμφισβητήσεις. Το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου ενεθάρρυναν, επέβαλαν και

στήριξαν οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής.