Χρυσόσκονη

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 18/10/2017 08:00 |

Αναρωτιέμαι: ο αστρολάβος, το τηλεσκόπιο του Γαλιλαίου, ή ακόμη παλιότερα ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων, φαίνονταν στους ανθρώπους των εποχών εκείνων τόσο πολύπλοκα όσο σε μας (σε μένα, τουλάχιστον) τα εργαστήρια LIGO και Virgo, με διαδρόμους χιλιομέτρων σε αποστάσεις μεταξύ τους χιλιάδων χιλιομέτρων, όπου πάλλονται συντονισμένες ακτίνες λέιζερ, που κατάφεραν να ανιχνεύσουν τη σύγκρουση δύο αστέρων νετρονίων σε απόσταση 130 εκατομμυρίων ετών φωτός, θέμα που απασχολεί αυτές τις ημέρες τα παγκόσμια μέσα επικοινωνίας; Ησαν οι αστρονομικές θεωρίες του Πτολεμαίου ή του Κοπέρνικου ή του Νεύτωνα τόσο δύσκολες για τους συγχρόνους τους όσο για μας η θεωρία του Αϊνστάιν; Τους είχε φανεί τόσο τρομερή ανακάλυψη ο εντοπισμός με τηλεσκόπιο από τον Γαλιλαίο του Δείμου και του Φόβου, των δορυφόρων του Αρη, όσο σε μας ο εντοπισμός των βαρυτικών κυμάτων, που τιμήθηκε προ ημερών με βραβείο Νομπέλ;
Ο εντοπισμός των δορυφόρων του Αρη επιβεβαίωσε το ηλιοκεντρικό σύστημα του Κοπέρνικου και έβγαλε οριστικά τη Γη από το κέντρο του σύμπαντος. Η σύγκρουση των αστέρων νετρονίων επιβεβαιώνει τη γενική θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν - αλλά δεν μου φαίνεται να δημιουργεί τομή στη συνείδησή μας για τον κόσμο και τη θέση του ανθρώπου μέσα σε αυτόν ίδια με εκείνη των Κοπέρνικου - Γαλιλαίου, για την ώρα τουλάχιστον. Υπάρχει όμως μια άλλη μεγάλη, τεράστια, διαφορά: εκείνη την εποχή, ο καθένας μπορούσε να κοιτάξει από το τηλεσκόπιο του Γαλιλαίου και να πειστεί ότι ο Αρης έχει δορυφόρους - σήμερα, ποιος μπορεί «να δει» αυτά που βλέπουν οι αστροφυσικοί, αν δεν διαθέτει όχι μόνο τα όργανα αλλά και τα μαθηματικά και εννοιολογικά εργαλεία τους; Τα τηλεσκόπια είναι προεκτάσεις των ματιών, το LIGO είναι προέκταση της ανθρώπινης νόησης. Γιατί το σώμα μας μπορεί να καταλαβαίνει τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα και να τα βλέπει σαν φως, δεν μπορεί όμως να δει τα βαρυτικά κύματα, μπορεί μόνο να τα σκεφθεί. Είναι νοητική, μαθηματική κατασκευή.
Για τούτο οι επιστήμονες θέλουν να κάνουν τα πράγματα σωματικά, χειροπιαστά: κατά τη σύγκρουση δημιουργήθηκε χρυσάφι, ασήμι, πλατίνα ήταν το πρώτο που ανακοίνωσαν οι ερευνητές για να ερεθίσουν το ενδιαφέρον του κοινού. Και σε ιστότοπο ονόματι businessinsider (πού αλλού;) κάποιο μέλος της ομάδας LIGO έδωσε περισσότερες λεπτομέρειες: το χρυσάφι ήταν 50 φορές η μάζα της Γης, το ασήμι 100 φορές, η πλατίνα 500 - μόνο το χρυσάφι άξιζε 100 οκτάκις εκατομμύρια δολάρια, το 1 ακολουθούμενο από 29 μηδενικά, έκανε λιανά ο ιστότοπος την αξία της κοσμικής σύγκρουσης - «με τη σημερινή τιμή του χρυσού», διευκρίνιζε. Το πάθος για το χρυσάφι, και γενικώς τα πάθη, μάλλον εξακολουθούν να ενδιαφέρουν τους ανθρώπους περισσότερο από τα νοούμενα, βαρυτικά κύματα ή όποια άλλα.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
3
Ο αρχικός ξερόλας, ΔΚΨ
19/10/2017 12:25
Πολύ ενδιαφέροντα αυτά που γράφετε, επιτρέψτε μου ορισμένες παρατηρήσεις: Το κείμενο υποστηρίζει πως δεν είναι με τον ίδιο τρόπο "αόρατα" τα βαρυτικά κύματα και οι δορυφόροι του Άρη, γιατί δεν υπάρχει "αισθητήριο βαρύτητας" ενώ υπάρχει αισθητήριο για το φως. Για τούτο τα βαρυτικά κύματα τα έκαναν φως (εικόνες) οι φυσικοι: για να τα αισθανθούμε.

Βέβαια, υπάρχει ο λαβύρινθος που ισορροπεί το σώμα, αλλά από όσο ξέρω οι ενέργειες που υπαγορεύει δεν γίνονται συνειδητές, δεν γίνονται αντικείμενα επεξεργασίας ώστε να δημιουργούν αισθήματα και έννοιες, η επεξεργασία των σημάτων γίνεται σε κατώτερο της συνείδησης επίπεδο, δεν παράγονται διανοητικά σημεία (που πρέπει να τα ξεχωρίσουμε από τα σήματα). Αν αρχίσουμε να "νιώθουμε", τα σήματα αυτά (μέσω του Ligo, δηλαδή της φυσικής και των μαθηματικών που κρύβονται από πίσω), τότε ίσως τότε μπορούμε να πούμε ότι αποκτήσαμε και «έκτη αίσθηση» -- για τούτο αποκλήθηκαν "νοούμενα" στο κείμενο.

Μου φαίνεται ότι κάποιοι, παλιότερα τουλάχιστον, αποκαλούσαν τον λαβύρινθο «όργανο της έκτης αίσθησης». Θεωρείτε πως είναι εξίσου περίπλοκος ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων και το LIGO. Δεν είμαι τόσο σίγουρος γιατί τα στρώματα τεχνολογίας που παρεμβάλλονται ανάμεσα στη «μέτρηση» (αν θεωρήσουμε πως ο μηχανισμός «μετρούσε») στις δύο περιπτώσεις είναι εντελώς διαφορετικού «πάχους» και δομής. Ο Μηχανισμός λέει ότι «αν κοιτάξεις σήμερα τον ουρανό, το φεγγάρι θα είναι εκεί, σε αυτή τη φάση». Άρα, (φαίνεται να) υπάρχει κάποια καταρχήν βεβαιότητα ότι ο μηχανισμός δεν είναι αυτοαναφορικός, δεν περιγράφει σήματα που παράγει ο ίδιος (δηλαδή η θεωρία που βρίσκεται πίσω από την τεχνολογία κατασκευής του).

Συμβαίνει το ίδιο με το Ligo (ή, κυρίως, με τους επιταχυντές του CERN) που λειτουργούν επί τη βάσει θεωριών που οι ίδιες έχουν κατασκευάσει τα αντικείμενα παρατήρησης και λένε «αν βρω αυτό εκεί, τότε είμαι σωστή θεωρία»; Μήπως υπάρχει κάποιος φαύλος κύκλος εδώ; Δεν ξέρω – υποθέτω έχει συζητηθεί το ζήτημα αλλά δεν είμαι τόσο ξερόλας, δεν την γνωρίζω. Βεβαίως, επιβιώνουμε γιατί κάνουμε συνεχώς επεξεργασία των σημάτων (πληροφοριών) που έρχονται από το περιβάλλον, όπως κάθε οργανισμός. Και αυτών που αισθανόμαστε (φως, ήχος, κτλ) και αυτών που «δεν αισθανόμαστε» (βαρύτητα ή άλλα). Επιπλέον όμως «νοηματοδοτούμε» κάποιες από αυτές τις πληροφορίες και δημιουργούμε επιστήμες, κουλτούρα, πολιτισμό – υποθέτω αυτό εννοείτε με τον όρο «μετατροπές πληροφοριών». Δεν ξέρω αν είναι δυνατή βιολογικά η αύξηση των καναλιών (αισθήσεων) – και κυρίως αν κάτι τέτοιο θα επιτρέψει καλύτερη νοηματοδότηση, γιατί αυτό είναι νομίζω το πρόβλημα που συζητάμε. «Αυτούσια» επεξεργασία, δεν είναι δυνατή, πρέπει να μεσολαβήσει η νοηματοδότητηση μέσω της νόησης, των «αντιληπτικών και συμπερασματικών δυνατοτήτων μας», όπως γράφετε και εσείς.

Ίσως η συζήτηση για τους όρους και τους τρόπους νοηματοδότησης και επικοινωνίας μπορούν να προσφέρουν πολλά περισσότερα – και αυτό κάνουν χιλιάδες χρόνια τώρα οι φιλόσοφοι σπάζοντας το κεφάλι τους για το τι υπάρχει «εκεί έξω» και αν θα το μάθουμε ποτέ. Βεβαίως, τέλος, λίγοι ενδιαφέρονται για αυτά, λίγοι τα χαίρονται και τα απολαμβάνουν. Δεν είναι κακό, καθένας με τα γούστα του. Αλλά η χαρά και η απόλαυση δεν οδηγούν ποτέ σε τρελάδικα!
ότι ουδέν οίδα
19/10/2017 20:25
Φοβάμαι ότι βρίσκομαι κοντά στον πάτο του ξερολισμού μου:

Έχετε δίκιο για τα φυσικά αισθητήρια και την απουσία τους στην περίπτωση των βαρυτικών κυμάτων, πόσω μάλλον για τα σωματίδια που ανιχνεύουν οι επιταχυντές του CERN. Στην ουσία αυτό που επιχειρεί να προσφέρει μια φράση όπως "το είδα με τα ίδια μου τα μάτια" είναι μια αδιαμφισβήτητη βεβαιότητα. Αυτή η αίσθηση της αδιαμφισβήτητης βεβαιότητας φαίνεται να είναι το ζητούμενο σε όλες τις περιπτώσεις όπου καλείται να συμμετέχει η συνειδητή κατανόηση. Αυτό που υποστηρίζω στο προηγούμενο σχόλιο είναι ότι η δυνατότητα του κοινού να αντιληφθεί τα τρέχοντα επιτεύγματα εξαρτάται πολύ από την εξοικείωσή του με το αντικείμενο και τις τρέχουσες παραδοχές, και είναι λίγο πολύ η ίδια με τότε, αφού τα μέσα για τις αντίστοιχες επιβεβαιώσεις είναι εξ ίσου απρόσιτα στο κοινό σήμερα όπως και τότε (το τηλεσκόπιο του Γαλιλαίου με το οποίο παρατήρησε τους δορυφόρους του Δία ήταν ένα από τα λίγα που υπήρχαν τότε, και μάλιστα ο ίδιος έβγαλε και χρήματα πουλώντας τέτοια τηλεσκόπια, διαβάζω στη Wikipedia). Στα χέρια ενός αδαούς ο αστρολάβος των Αντικυθήρων θα άφηνε τότε την ίδια απόγνωση όπως μάλλον αφήνει σήμερα το πληκτρολόγιο του συστήματος καταγραφής των βαρυτικών κυμάτων. Για πολλούς, την ίδια απόγνωση αφήνουν και τα "έξυπνα κινητά", κι ας είναι σήμερα κοινό κτήμα της ανθρωπότητας. Η φράση όμως "το κινητό τηλέφωνο είναι η απόδειξη της ύπαρξης των ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων" είναι ακαταμάχητη.

Περί "μετατροπών": Οι περισσότερες έννοιες που επεξεργάζεται η ανθρώπινη συνείδηση προέρχονται από διαρκείς μετατροπές πληροφοριών σε μορφές ή σύμβολα κατάλληλα για αποθήκευση και νοητική επεξεργασία σε δεύτερο χρόνο, σε κατάλληλα πλαίσια/περιβάλλοντα: η κραυγή-δείκτης αισθήματος σε λέξη-σύμβολο νοήματος, το μοίρασμα χαρουπόσπορων σε σύμβολα αριθμών, οι πολλές επαναλαμβανόμενες προσθέσεις σε πολλαπλασιασμό, η σειρά επαναλαμβανόμενων πράξεων σε βρόχο επανάληψης, η ονομαστική τιμή σε μεταβλητή παράμετρο κλπ. Η αισθητηριακή παρατήρηση μετατρέπεται κι αυτή ώστε να έχει κατάλληλη μορφή ή συμβολισμό και τότε ακριβώς αρχίζει η νοητική επεξεργασία και εν τέλει η κατανόηση. Ομολογώ ότι δεν μπορώ να αποφασίσω τι μου προκάλεσε μεγαλύτερη βεβαιότητα, το βιντεάκι που έδειχνε τις μαύρες τρύπες να ενώνονται και να παράγουν τα βαρυτικά κύματα, ή το γράφημα που δείχνει την ένταση του σήματος που καταγράφηκε. Έχω την εντύπωση ότι η λειτουργία του αισθητηριακού γεγονότος ολοκληρώνεται μόλις γίνει η καταγραφή του και η μετατροπή του σε αυτό (έννοια, σύμβολο) που μπορεί να επαναφέρεται στη συνείδηση με ευκολία και οδηγεί κάποτε στην συνειδητή κατανόηση. Κι επομένως συμφωνώ απολύτως ότι "«αυτούσια» επεξεργασία δεν είναι δυνατή, πρέπει να μεσολαβήσει η νοηματοδότητηση μέσω της νόησης".

Τα περί "τρελάδικου" αφορούσαν την υπόθεση ότι η πρόσθεση με τεχνικά (όχι βιολογικά) μέσα επιπλέον αισθήσεων και η πλημμυρίδα πρωτογενών πληροφοριών στον εγκέφαλο θα ήταν υπερβολικό φορτίο γι αυτόν. Θα μπορούσε παρ' όλα αυτά θεωρητικά να δώσει την "οπτική" που λείπει για την "διαισθητική" κατανόηση προβλημάτων που σήμερα χρειάζονται επίπονη μετατροπή (απεικονίσεις, μαθηματικά, κλπ) σε κάθε φάση της ανάλυσής τους για να γίνουν κάπως συνειδητές οι διασυνδέσεις τους με τον υπόλοιπο φυσικό κόσμο, αλλά θα οδηγούσε και στην παραγωγή νέου περιεχομένου (πως αλλιώς να ονομάσει κανείς αυτό του οποίου τη φύση δεν γνωρίζει;) που σήμερα είναι ανύπαρκτο γιατί οι αισθήσεις δεν το αντιλαμβάνονται και η λογική δεν έχει φτάσει εκεί να το επεξεργαστεί. Ούτε να φανταστούμε δεν μπορούμε τους δρόμους που θα έπαιρναν π.χ. η λογοτεχνία ή η γλυπτική αν διαθέταμε μια επιπλέον αίσθηση για τον ηλεκτρομαγνητισμό, σε χαμηλές συχνότητες. Ο Γούντι Άλλεν παρουσιάζει μια κωμική εκδοχή κάτι παρόμοιου στον "Υπναρά" (the Orgasmatron, the Orb).

Απολαυστική η βουτιά στο νόημα, κι ακόμα απολαυστικότερη η επικοινωνία αρθρογράφου - σχολιαστή, που σπανίζει. Παραμένω φανατικός αναγνώστης σας.
Ο αντίλογος του ξερόλα
19/10/2017 01:05
Κοιτώντας το ίδιο θέμα από μια ελαφρώς διαφορετική οπτική, το τηλεσκόπιο του Γαλιλαίου είναι ακριβώς το ίδιο με το LIGO και η εικόνα των δορυφόρων του Άρη ίδια με τα διαγράμματα που απεικονίζουν τα βαρυτικά κύματα: το πρώτο χρειάζονταν τους φακούς του για να μεγεθύνουν το είδωλο των Δείμου και Φόβου που είναι αόρατοι "δια γυμνού οφθαλμού", και το LIGO κάνει ορατά τα αόρατα βαρυτικά κύματα. Οι ίδιοι ελάχιστοι άνθρωποι ενδιαφέρονταν και κατανοούσαν τις ανακαλύψεις του Γαλιλαίου τότε, και οι ίδιοι ελάχιστοι ενδιαφέρονται και κατανοούν την ουσία των βαρυτικών κυμάτων σήμερα. Στο μεταξύ, χιλιοειπωμένα από τότε τα του Γαλιλαίου, μας φαίνονται σήμερα απλα και κατανοητά (όχι σε όλους, υπάρχουν κι οι οπαδοί της "Επίπεδης Γης"), αυτός όμως κινδύνεψε να καταλήξει στην πυρά.

Όσο για τα εργαλεία, ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων με τα δεκάδες γρανάζια και τις μεταξύ τους σχέσεις εξακολουθεί να είναι το ίδιο περίπλοκος για την αντίληψη μας όπως και η λειτουργία του LIGO. Μόνον η βασανιστική αναλυτική λογική και η επίμονη συνθετική δοκιμασία κάνει την κατασκευή τέτοιων εργαλείων δυνατή, και φυσικά αυτοί που το καταφέρνουν είναι ελάχιστοι, όπως ελάχιστοι είναι κι αυτοί που αφιερώνουν τη ζωή τους στην ερμηνεία των δεδομένων που προέρχονται απ' τη λειτουργία τους. Εξ ου και το βραβείο Νόμπελ.

Άλλωστε η κατανόηση που έχουμε για τον εξωτερικό κόσμο προέρχεται σχεδόν αποκλειστικά από τέτοιου είδους μετατροπές πληροφοριών. Ακόμη και "Οι λέξεις και οι αριθμοί" αποτελούν τέτοιου είδους μετατροπείς που βοηθούν να αποκτούμε "αίσθηση" των πληροφοριών που διαχειριζόμαστε, έστω κι αν είναι απλοί πίνακες πολλαπλασιασμού. Οι μετατροπείς/προσαρμογείς/μεταφραστές προσαρμόζουν το τεράστιο δυναμικό εύρος των πληροφοριών που υπάρχουν εκεί έξω στο δυναμικό εύρος των περιορισμένων 5 αισθήσεών μας ή των αντιληπτικών και συμπερασματικών δυνατοτήτων μας.

Η πραγματική επανάσταση θα συμβεί όταν καταφέρουμε να αυξήσουμε αυτές τις 5 αισθήσεις μας και αρχίσουμε να επεξεργαζόμαστε αυτούσια, δηλ. χωρίς ενδιάμεση μετατροπή σε κάποια υπάρχουσα αίσθηση, νέα ερεθίσματα, όπως π.χ. τα ψάρια με την πλευρική γραμμή τους. Αν, εννοείται, δεν καταλήξουμε με όλα αυτά σε κάποιο τρελάδικο.