ΕΝΑ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ, ΕΝΑ BEST SELLER

«Το όνομα του ρόδου»

Της Μικέλας Χαρτουλάρη  | ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 17/08/2011 08:00 |
«Το όνομα του ρόδου»

Εγραψε μια ιστορία λαβυρίνθων με πλοκή φιλοσοφική και έκανε την έκπληξη! Με το πρώτο του κιόλας μυθιστόρημα ο Ουμπέρτο Εκο, αυτός ο σταρ των αμφιθεάτρων, έγινε και σταρ της λογοτεχνίας αποδεικνύοντας ότι ακόμη και τα δύσκολα βιβλία μπορούν να προκαλέσουν πανικό στην αγορά

«Τα μολυβένια χρόνια». Eτσι ονόμασαν οι Ιταλοί την ταραγμένη περίοδο από τα τέλη του '60 μέχρι τις αρχές του '80. Μια περίοδο ακραίων πολιτικοκοινωνικών συγκρούσεων, ένοπλης πάλης και λυσσαλέας αντιπαράθεσης ανάμεσα σε ακροαριστερές οργανώσεις και ακροδεξιές ενισχυμένες με παρακρατικούς και μαφιόζους, που άφησε πίσω της 2.000 θύματα εκρήξεων, οδομαχιών και δολοφονιών. Μια περίοδο που σημαδεύτηκε από την ανάδυση του νεοφασιστικού κινήματος και το ναυάγιο του ιστορικού συμβιβασμού μεταξύ του χριστιανοδημοκρατικού και του (ευρω)κομμουνιστικού κόμματος.
Κομβικό γεγονός αυτής της περιόδου είναι, τον Μάρτιο του 1978, η απαγωγή από τις Ερυθρές Ταξιαρχίες και έπειτα η δολοφονία του ηγέτη των Χριστιανοδημοκρατών Αλντο Μόρο, αρχιτέκτονα της συνεργασίας με τον κομμουνιστή Ενρίκο Μπερλινγκουέρ - τον χαρισματικό ηγέτη του ισχυρότερου τότε ΚΚ στη Δυτική Ευρώπη, το οποίο έπειτα από αυτά έμεινε εκτός κυβέρνησης.
Εκείνον ακριβώς τον μήνα, ένας 46χρονος καθηγητής στο «κόκκινο πανεπιστήμιο» της Μπολόνια, ειδικευμένος στην αισθητική του Μεσαίωνα και σημειολόγος διάσημος ήδη από το 1962, με περγαμηνές πρωτοποριακού στοχαστή και μόνιμη στήλη χρονογραφημάτων στον Τύπο, αποφασίζει να γράψει ένα αστυνομικό μυθιστόρημα τοποθετημένο στον 14ο αιώνα με το στόμα ενός Βενεδικτίνου μοναχού! Είναι ο Ουμπέρτο Εκο που δύο χρόνια αργότερα θα ολοκληρώσει το «Ονομα του ρόδου». Ενα βιβλίο που αψηφά τους κανόνες των μπεστ σέλερ κι όμως έχει πουλήσει μέχρι σήμερα 40 εκατομμύρια αντίτυπα και έχει περάσει με επιτυχία στη μεγάλη οθόνη (1986). Στην Ελλάδα πρωτοκυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Γνώση το 1983 (μτφ. Εφη Καλλιφατίδη), επανεκδόθηκε από τα Ελληνικά Γράμματα (1999) και θα ξανακυκλοφορήσει από τον Ψυχογιό.
«Το μυθιστόρημά μου γεννήθηκε από μια σπερματική ιδέα που ήταν η εικόνα ενός μοναχού ο οποίος δηλητηριάζεται ενώ διαβάζει ένα βιβλίο στη βιβλιοθήκη», θα πει αργότερα ο Εκο. Και πράγματι αυτή η μέθοδος δολοφονίας είναι ένα από τα κλου του μυθιστορήματός του, αλλά όχι το μοναδικό.
Το «Ονομα του ρόδου» είναι ένα αστυνομικό μυθιστόρημα που έχει μεν να παρουσιάσει επτά πτώματα, όμως δεν αποκαλύπτει πολλά και ο «ντετέκτιβ»-πρωταγωνιστής του βγαίνει μάλλον ηττημένος. Η γοητεία του λοιπόν κρύβεται αλλού. Είναι μια ιστορία έρευνας και εικασιών, που διακλαδίζεται σε πολλές άλλες ιστορίες διαφορετικών εικασιών, και διαδραματίζεται στον ύστερο Μεσαίωνα.
Ο αναγνώστης μεταφέρεται στο 1327, σε ένα λαβυρινθώδες μοναστήρι Βενεδικτίνων στη Βόρεια Ιταλία, κέντρο γνώσης και ίντριγκας χάρη στην πλουσιότατη βιβλιοθήκη του, όπου πρόκειται να φιλοξενηθεί ένα θεολογικό… ντιμπέιτ. Οι εργασίες του ματαιώνονται όμως από επτά παράξενους θανάτους μοναχών που εισάγουν τον αναγνώστη στις μεγάλες θεολογικές συγκρούσεις του Μεσαίωνα, στις διαμάχες περί πενίας, στο κυνήγι της Ιεράς Εξέτασης εναντίον των πτωχοκαλόγηρων κ.λπ. Θέματα όλα αυτά που κλείνουν το μάτι στην εποχή όπου γράφεται το μυθιστόρημα (1978-1979) και στις απόψεις που κυριαρχούσαν για την κοινωνική εξέγερση.
«Ολα τα ζητήματα της σύγχρονης Ευρώπης», εξήγησε ο Εκο, «διαμορφώνονται με τον τρόπο που τα αντιλαμβανόμαστε σήμερα, κατά τον Μεσαίωνα: από την κοινοτική δημοκρατία ώς την τραπεζική οικονομία, από τις εθνικές μοναρχίες ώς τις πόλεις, από τις νέες τεχνολογίες ώς την εξέγερση των φτωχών. Ο Μεσαίωνας είναι η παιδική ηλικία στην οποία πρέπει διαρκώς να ανατρέχουμε».
Στο κέντρο λοιπόν της πλοκής τοποθετεί ως «ντετέκτιβ» τον άγγλο μοναχό του Φραγκισκανικού Τάγματος Γουλιέλμο του Μπάσκερβιλ (αναφορά στον Σέρλοκ Χολμς αλλά και στον καινοτόμο σοφό Γουλιέλμο του Οκαμ). Κοντά του, ο νεαρός μαθητευόμενος Βενεδικτίνος Αντσο ντε Μελκ - ο κατοπινός αφηγητής της ιστορίας -, ο οποίος γίνεται ιδιοφυώς από τον Εκο το όχημα για να περάσει στο μυθιστόρημά του δύσκολες φιλοσοφικές έννοιες, ιστορικές πληροφορίες και πλήθος λατινικών ρητών, με τρόπο που να μη βαραίνει το κείμενο.
Γύρω τους κινούνται διάφοροι ιδιόρρυθμοι μοναχοί που υπηρετούν τις προοδευτικές ή τις αντιδραστικές τάσεις της Καθολικής Εκκλησίας, χαρακτήρες λιγότερο σκοτεινοί όπως ο αιρετικός Σαλβατόρε (αλλά και η χωριατοπούλα που θα διδάξει στον Αντσο τον έρωτα και θα οδηγηθεί στην πυρά) ή σκοτεινοί όπως ο ιεροεξεταστής Βερνάρδος Γκι (πρόσωπο υπαρκτό). Και φυσικά ο τυφλός βιβλιοθηκάριος Χόρχε ντε Μπούργκος (αναφορά στον Μπόρχες), που αντιμετωπίζει ως απειλή για το status quo την υπονομευτική δράση του γέλιου. Μια καλή αφορμή προκειμένου ο Εκο να μιλήσει για το χαμένο δεύτερο βιβλίο της «Ποιητικής» του Αριστοτέλη, το σχετικό με την Κωμωδία, και έμμεσα για τα «επικίνδυνα» βιβλία και τη γνώση ως κλειδί της ελευθερίας.
Η μεγάλη έκπληξη που προκάλεσε αυτό το μυθιστόρημα είναι ότι έδρασε «μετασχηματιστικά» για τους αναγνώστες των μπεστ σέλερ. Σε ένα κοινό που νόμιζε ότι ήθελε σεξ - δράση - αστυνομική πλοκή, όπου στο τέλος ανακαλύπτεται ο ένοχος, ο Εκο προσέφερε λατινικά, ελάχιστες γυναίκες, μπόλικη θεολογία, μεταφυσικό ρίγος και άφθονο αίμα σαν γκραν γκινιόλ. Και το όνομά του έγινε παγκόσμιο χιτ!