Το «Νησί των καταραμένων» (Shutter Ιsland) η πρώτη- και μάλιστα ακραία- πολιτική ταινία του Μάρτιν Σκορσέζε. Το Νταχάου μετακόμισε στις ΗΠΑ! Τα εύσημα στον συγγραφέα Ντένις Λεχέιν του «Μystic river». Χρυσή σελίδα στην ιστορία του Αmerican Cinema. Σκοτεινό, αδιέξοδο, εφιαλτικό, κλασικό, κολασμένο. Το σήμερα χορεύει επιθανάτιο τάνγκο με το χθες του Μακαρθισμού. Όταν το είδα στην Μπερλινάλε, αυθόρμητα αναφώνησα What a Story!

Σενάριο, το απόρθητο φρούριο του αμερικανικού σινεμά. Όλα από εκεί. Χαρακτήρες, δράση, σασπένς, μελόδραμα, συγκίνηση, δάκρυα, τρόμος. Όλα από τη γραφή. Υποκλίνομαι στις ταλεντάρες που ίδρωσαν, μάτωσαν ακόμα και καταστράφηκαν λειώνοντας τις ψυχές τους σε μολύβια, γραφομηχανές και πλήκτρα. Οι ήρωές μου. Από τον πολυαγαπημένο Ντάσιελ Χάμετ, τον απίστευτο Ρόμπερτ Τάουνι του «Chinatown», την πινέζα- ιδιοφυΐα με το όνομα Γούντι Άλεν μέχρι την Laeta Κalogridis (Λέτα Καλογρίδη, δηλαδή Ελληνοαμερικανίδα η κυρία) και τον Ντένις Λεχέιν. Τις χρυσές πένες του «Ιsland». Αυτοί οι πιλότοι. Αυτοί οι εγκέφαλοι. Αυτοί οι καρδιές.

Αυτοί οι δημιουργοί. Αυτοί οι τολμηροί. Έκαναν προσάναμμα το πλαστικό σινεμά και άναψαν φωτιά για να ξαναζεστάνουν την αθάνατη πορεία του αμερικανικού σινεμά. Τα καλύτερά μας χρόνια!

Όλα, ακόμα και οι λεπτομέρειες, προκύπτουν μέσα από τα θεμέλια και την αρχιτεκτονική τής γραφής. Απολαύστε επαγωγική λογική. Ο ορθολογισμός των μαθηματικών μαζί με τον παραλογισμό των περιστατικών. Προσέξτε, λοιπόν, πώς λειτουργεί αυτό το αριστοτεχνικό οικοδόμημα. Η δράση τοποθετημένη σε μια απροσπέλαστη νησίδα πάνω στην οποία είναι εγκατεστημένες τρεις πτέρυγες γοτθικής αρχιτεκτονικής μιας ψυχιατρικής κλινικής υψηλού κινδύνου. Αμέσως η πρώτη μεταφορά. Γιατί νησίδα; Μα επειδή παραπέμπει σε έναν ευρύτερο χώρο. Στην Αμερική φυσικά. Και γιατί πλησίον της Βοστώνης; Μα επειδή η Βοστώνη είναι η πρωτεύουσα της επιστήμης και της ακαδημαϊκής κοινωνίας. Από εκεί οι ευφυΐες, από εκεί τα Τhink Τank. Είπαμε, τίποτα τυχαίο. Και γιατί ψυχιατρική κλινική; Μα επειδή το illusion πορεύεται με το reality. Η αυταπάτη, η στρέβλωση των αισθήσεων, η οφθαλμαπάτη από τη μια, και από την άλλη η πραγματικότητα, η λογική, η επιστήμη. Η αυταπάτη για τους ασθενείς. Η λογική για τους θεραπευτές. Αυτό το κλειδί για την αποκωδικοποίηση των σχέσεων. Το μείγμα φαντασίας- πραγματικότητας. Όμως πού αρχίζει το πρώτο και πού τελειώνει το δεύτερο; Κρίσιμο. Πολύ κρίσιμο.

Τέσσερα, λοιπόν, τα δεδομένα. Τα εναρκτήρια δεδομένα. Πρώτα ο χώρος. Η καλά περιφρουρημένη και απροσπέλαστη νησίδα. Οι ΗΠΑ. Ύστερα η Βοστώνη. Το κέντρο της επιστήμης. Έπειτα η ψυχιατρική κλινική. Οι παράφρονες, οι σχιζοφρενείς, οι serial killers. Τέλος το 1954, η ημερομηνία της πλοκής. Προσπαθήστε, τώρα, να συνθέσετε και τα τέσσερα μαζί. Η Αμερική ένα απέραντο τρελοκομείο. Εκ γενετής. Γιατί; Μα επειδή τα γοτθικά κτίρια παραπέμπουν στον ευρωπαϊκό Μεσαίωνα. Αλλά και επειδή, όπως μαθαίνουμε, οικοδομήθηκαν μετά τον Αμερικανικό Εμφύλιο. Ένα ψυχιατρείο με διαταραγμένους ψυχικά και πνευματικά ασθενείς και με θεραπευτές πρώτης επιστημονικής γραμμής. Η Βοστώνη δηλαδή. Πότε; Ακριβώς στην κορύφωση της παράνοιας του Μακαρθισμού. Το κυνήγι των μαγισσών. Ο τυφλός, αδυσώπητος, ανελέητος αντικομμουνισμός. Γι΄ αυτό η νησίδα παραπέμπει σε ολόκληρη τη χώρα. Επειδή το κτήνος του Μακαρθισμού είχε πάρει παραμάσχαλα το σύμπαν. Πάμε τώρα στους χαρακτήρες. Αυτοί οι ζωντανοί ενσαρκωτές του μείγματος φαντασίαςπραγματικότητας. Αυτοί ταυτόχρονα και οι αποκωδικοποιητές!

Τέσσερις οι βασικοί χαρακτήρες. Ανδρικοί. Ο πρώτος, ο Τέντι Ντάνιελς (Λεονάρντο Ντι Κάπριο), ένας νεαρός, θυμωμένος και ευαίσθητος marshal (ανώ τερος αστυνομικός) κατευθύνεται προς τη νησίδα για να εξιχνιάσει μια μυστηριώδη ιστορία. Η Ρέιτσελ (Έμιλι Μόρτιμερ), μια Μήδεια που έπνιξε τα τρία μωρά της, έχει εξαφανιστεί σαν να την κατάπιε η γη. Είπαμε. Η οφθαλμαπάτη και η πνευματική διαταραχή πορεύονται με την πραγματικότητα σ΄ αυτό το νησί. Δηλαδή την Αμερική. Βοηθός του Τέντι είναι ο Τσακ Άουλ (Μαρκ Ραφάλο). Πρόσωπο-κλειδί για την αποκάλυψη της αλήθειας. Ως εκ τούτου και για ευνόητους λόγους αδυνατώ να μιλήσω παραπάνω. Όμως ο Τέντι είναι ο ζωντανός άξονας πάνω στην οποία είναι στερεωμένη η ιστορία. Όλα απ΄ αυτόν. Συνδεδεμένος με δύο περιφερειακά και καταλυτικά, για τον ψυχισμό του, γεγονότα. Το πρώτο από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μην ξεχνάμε. Η πλοκή λαμβάνει χώρα μόλις εννιά χρόνια μετά την κατάρρευση του ναζισμού. Τα χιλιάδες νεκροζώντανα κορμιά που συνάντησε στο Νταχάου μεταλλάχτηκαν σε Ερινύες στη συνείδησή του. Ο Τέντι, δηλαδή η Αμερική, ανίκανη να σκοτώσει το «κακό» και να βοηθήσει τους αθώους. Η ενοχική συνείδηση του μέσου Αμερικανού. Εδώ ο (συγγραφέας) Ντένις Λεχέιν συναντάει τον Τζέιμς Κάμερον του «Αvatar». Το δεύτερο περιστατικό, εντελώς ιδιωτικό. Ο Τέντι εντελώς ανίκανος να εμποδίσει τη μοιραία κατάληξη της πολυαγαπημένης γυναίκας του (Μισέλ Ουίλιαμς). Επομένως, φορτωμένος με ενοχές, είναι αποφασισμένος να τα δώσει όλα ώστε να ελευθερώσει τους «ψυχασθενείς» από τους ψυχοθεραπευτές- βασανιστές τους.

Το Άσκλιφ (η κλινική) είναι γι΄ αυτόν το Νταχάου της Αμερικής! Ο χαρακτήρας που υποδύεται ο Ντι Κάπριο είναι ο πληρέστερος αξονικός τομογράφος αυτής της εφιαλτικής ιστορίας. Πρώτα γιατί συνδέει τον Πόλεμο με τον Μακαρθισμό. Έπειτα γιατί διακατέχεται από ενοχές που του προκαλούν ακατανίκητο θυμό. Ακόμα, επειδή είναι στοιχειωμένος από τα φαντάσματα της γυναίκας του και των εξαερωμένων Εβραίων του Νταχάου. Κι ακόμα επειδή ούτε αυτός ούτε ο θεατής γνωρίζει ποια η οφθαλμαπάτη και ποια η πραγματικότητα. Γιατί ο ίδιος είναι λαθρεπιβάτης τόσο του Ιllusion όσο και του Reality. Και τέλος γιατί λειτουργεί περισσότερο με την καρδιά και λιγότερο με το μυαλό. Ο Τέντι είναι η ταινία. Απέναντί του η ψυχρή λογική. Η επιστήμη, η ψυχιατρική. Ο αρχίατρος Dr Κόλι (Μπεν Κίνγκσλεϊ) και ο γερμανικής καταγωγής ψυχίατρος Dr Νέχρινγκ (Μαξ φον Σίντοφ). Έτσι αρχίζει μονομαχία καρδιάς- κυνισμού. Γιατί ο Κόλι και πολύ περισσότερο ο Νέχρινγκ είναι οι Μένγκελε της Αμερικής. Έτσι τους βλέπει ο Τέντι. Προσφιλής μέθοδος η λοβοτομή. Προσφιλής άσκηση η χειρουργική του εγκεφάλου. Προσφιλής πελατεία τα πειραματόζωα, οι ασθενείς. Έτσι από το χάος καταλήγουμε στην αρμονία. Γιατί η πνευματική σύγχυση και η ψυχική διαταραχή είναι παράγωγα μιας παρανοϊκής, μακαρθικής Αμερικής. Γιατί η επιστήμη το μακρύ, ψυχρό χέρι της εξουσίας. Γιατί οι υποτελείς απ΄ αυτή την παράνοια, παρανοϊκοί και αυτοί. Γιατί δυσδιάκριτα τα όρια ψευδαισθήσεων και αισθήσεων. Αυτός ο ατελείωτος εφιάλτης του μητροπολιτικού ομφαλού της Γης!

Το σενάριο παραδόθηκε στον Σκορσέζε προς εκτέλεση σκηνοθετική. Έχει σημασία αυτό. Δεν ήταν δικής του επιλογής. Παραγγελιά διεκπεραίωσε. Όμως ως πρωταθλητής της ιστορίας του κινηματογράφου, κατέληξε στην πιο αυτοκόλλητη με το σενάριο αισθητική. Αφού η ιστορία λαμβάνει χώρα το ΄50 και αφού Μακαρθισμός, παράνοια και λογοκρισία, τότε ποια η καταλληλότερη μεθοδολογία; Φυσικά το Film Νoir και τα Β Μovies εκείνης της εποχής. Δηλαδή « Ιnvasion of the Βody Snatchers» (Οι άνθρωποι του τρόμου) του Ντον Σίγκελ και του 1956 αλλά και το καλύτερο ριμέικ του Φίλιπ Κάουφμαν με τον ελληνικό τίτλο «Μακάβριοι εισβολείς» του 1978. Αλλά και «Λάουρα» (Laura) του Ότο Πρέμινγκερ και του 1944. Όπου η εσωτερική φρενίτιδα των ανατροπών πορεύεται με το παράλογο, το σουρεαλιστικό και το απρόβλεπτο. Ο άνθρωπος αιχμάλωτος είτε μιας αόρατης απειλής είτε μιας οφθαλμαπάτης κοινωνικής. Έξοχα.

Όμως, ο Σκορσέζε δεν ανταποκρίθηκε εντελώς στο ύψος αυτών των υψηλών προδιαγραφών. Προσπέρασε ξώφαλτσα μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να υπογράψει το απόλυτο, κλασικό, αριστούργημά του. Νever Μind. Δύο τα μεγάλα ατού της ταινίας. Το πρώτο, είπαμε, η ιστορία. Το δεύτερο, οι ερμηνείες. Με πρώτο και καλύτερο τον Λεονάρντο Ντι Κάπριο. Πάντα τον πίστευα. Ο τελευταίος Μοϊκανός της μεθόδου Μπράντο. Με το σώμα, τον ιδρώτα, τον ρεαλισμό. Κeep going Leonardo. Με συμπαραστάτες τον Μαξ φον Σίντοφ, από τη σπάνια ράτσα των μεγάλων και πάντα τέλειων ερμηνευτών. Ακολουθούμενο από τον εγκεφαλικό Μπεν Κίνγκσλεϊ. Τρεις ερμηνείες που παραδίδουν μαθήματα κινηματογραφικής υποκριτικής. Μ΄ ένα λόγο το «Shutter Ιsland» μέσα στα top των τελευταίων ετών. Οπωσδήποτε θα το ξαναδώ!

«Το νησί των καταραμένων»

Απέραντο ψυχιατρείο η Αμερική Παράνοια, σχιζοφρένεια, πειραματόζωα, Νταχάου Ανατριχιαστική ιστορία Εξαιρετικές ερμηνείες

ΒΑΘΜΟΙ=8

(Νightmare)

Ευαισθησία κι ακινησία

Πρωτοεμφανιζόμενη σε μεγάλης διάρκειας δοκιμασία η Μαργαρίτα Μαντά με τη «Χρυσόσκονή» της. Τα κατάφερε. Μπράβο της. Με άριστα πέρασε τις εξετάσεις της. Με χαρακτήρες που τα «λένε». Με χώρους «πατημένους». Με τρυφερότητα και χαμηλόφωνα αισθήματα. Όμως ακούνητη. Μονόχορδη. Μονότονη. Μονοδιάστατη. Κρίμα!

Το πρόβλημα από την πρώτη ύλη. Την σεναριακή γραφή. Ποιο το θέμα; Τρία αδέλφια (δύο γυναίκες και ένας άντρας) σε κόντρα. Μία από τις αδελφές (Μάνια Παπαδημητρίου) αρνείται να υπογράψει, να κατεδαφιστεί η πατρική κατοικία κι έτσι να βγει και για τους τρεις πολύτιμο χρήμα. Συμβολική χειρονομία. Όχι, ρε γαμώτο. Δεν ξεπουλάω. Δεν κόβω την γέφυρα με το παρελθόν. Έτσι «ζω», δεν ζω. Αυτό. Από εκεί και πέρα χωρίς «πέρα». Πάλι τα ίδια. Μπαίνουν, μιλάνε, συναντάνε, βγαίνουν, τηλεφωνούν, πάνε στην δουλειά τους, επιστρέφουν, τσακώνονται. Παράδειγμα; Η Μάνια Παπαδημητρίου. Όπως μπαίνει, έτσι βγαίνει. Το ίδιο συμβαίνει με όλους. Ουδεμία εξέλιξη. Καμία ανατροπή. Όλα μονότονα. Μονόχορδα. Όλα αυτονόητα. Η ευαίσθητη αδελφή είναι μουσικός. Της κουλτούρας. Οι ρόλοι γραμμικοί. Στη σειρά. Σαν τα απλά μαθηματικά. Ένα και ένα κάνουν δύο. Όχι. Στην τέχνη κάνουν τρία, μερικές φορές και μηδέν.

Το ύφος σαν κλαυθμός. Μοιρολόι. Ο ίδιος τόνος από το πρώτο λεπτό. Το καταλάβαμε. Πάμε παρακάτω. Δεν υπάρχει παρακάτω. Έτσι η ταινία διαρκώς αναπαράγει την ακινησία. Και για να μην αδικώ. Οι διάλογοι επεξεργασμένοι. Όμως το σενάριο για μικρού, άντε για μεσαίου μήκους ταινία. Ναι μεν σκηνοθέτις η Μαντά. Αλλά next time με ολοκληρωμένη ταινία!

«Χρυσόσκονη»

Τρία αδέλφια- ένα σπίτι Τρυφερότητα, ευαισθησία Σενάριο με ακινησία

ΒΑΘΜΟΙ=4

(ξεκόλλα)

Από τον Τζον Λένον ώς το Περού

«Όλοι θέλουν λίγη αγάπη» (Νowere Βoy), της Σαμ Τέιλορ Γουντ. Στιγμές από την εφηβεία και την πρώτη μουσική δοκιμασία του Τζον Λένον (1940-1980) στο Λίβερπουλ του 1957. Ποια πολιτική και κουραφέξαλα! Λέει η μις Γουντ. Όλα προέκυψαν από την εφηβεία. Από εκεί ο θυμός του. Από εκεί το ταλέντο του. Από εκεί η φυγή του. Η μάνα του (Αν Μαρί Νταφ) που τον εγκατέλειψε. Η ίδια μάνα του που στη συνέχεια παντρεύτηκε κι έκανε οικογένεια με δύο παιδιά. Η αυστηρή, πουριτανική θεία του Μιμί που τον μεγάλωσε (Κριστίν Σκοτ Τόμας). Αλλά και πάλι η μάνα του που, όταν τον ξανασυνάντη- σε, τον μύησε στο ροκ και την κιθάρα. Εύκολη και απλοϊκή ψυχαναλυτική εξήγηση. Το παρελθόν στοιχειώνει το παρόν. Μπορεί. Ο Τζον λοιπόν (Άαρον Τζόνσον). Σαν ρεπλίκα του Έλβις Πρίσλεϊ. Μια ρεπλίκα που καθόλου δεν μοιάζει με ένα αγόρι μόλις δεκαεφτά χρονών. Αυτός ο μαντράχαλος; Αποκλείεται να είναι ο Τζον. Πουθενά όμως το προλεταριάτο του Λίβερπουλ. Πουθενά η κοινωνία. Πουθενά η ανησυχία. Μόνο εσωστρέφεια. Μια καλοφτιαγμένη αγγλική σούπα!

ΒΑΘΜΟΙ=5

(John΄s soup)

«Το γάλα της θλίψης» (La teta asustada), της Κλόντια Γιόσα από Περού. Με Χρυσή Αρκούδα από την περσινή Μπερλινάλε. Υπερβολές. Μια άκρως συμπαθητική και ανθρώπινη στιγμή για το ατελείωτο βάσανο της γυναίκας σ΄ αυτή την απόλυτη ένδεια της Λατινικής Αμερικής (και μετά μερικοί εξακολουθούν να κριτικάρουν αυστηρά τη φτώχεια στην Κούβα). Όπου μια νέα γυναίκα με ανεξίτηλο το τραύμα του βιασμού φοβάται πως θα γίνει κι αυτή ένα από τα θύματα μιας επιδημίας που ονομάζεται «La Τeta Αsustada», δηλαδή «Το γάλα της θλίψης». Διότι ο βιασμός είναι μεταδοτικός. Από το γάλα της μητρός. Μια δεισιδαιμονία που πορεύεται με το προσωπικό δράμα και την τρομοκρατία της εξουσίας. Απροσμέτρητη η φτώχεια. Ανελέητη η καθυστέρηση. Μεσαιωνική η ανθρώπινη και κυρίως η γυναικεία ύπαρξη. Να πάρεις μυδράλιο και να καθαρίσεις όλους αυτούς τους son΄s of bitches!

ΒΑΘΜΟΙ=6

(θλίψη στη νιοστή)

Χειροποίητος «Διαχειριστής»

Με τον «Διαχειριστή», ο Περικλής Χούρσογλου αρχίζει να διαχειρίζεται σωστά τον εαυτό του. Τον σκηνοθέτη- εαυτό του. Ανακάλυψε τον μικρόκοσμό του. Το ύφος του. Τη γραφίδα του. Την αισθητική του. Το ταλέντο του. Άλλοτε εκφραστικός και ταιριαστός. Άλλοτε αμήχανος. Άλλοτε εξωτερικός. Άλλοτε μουχλιασμένος. Μέσα κι αυτό. Με τη μούχλα καταπιάστηκε. Όμως ακόμα και η μούχλα του, χειροποίητη και αυτή!

Με αφομοιωμένα δάνεια, μακρινά αλλά φωτεινά. Από τη «σοσιαλιστική»- καθόλου του «υπαρκτού»- σχολή. Με πινελιές του πρώιμου Κισλόφσκι του «Ερασιτέχνη κινηματογραφιστή» (Αmator, 1979). Χαμηλόφωνος. Εσωτερικός. Με μια ιστορία καθημερινή, απλή, σημερινή και μεταφορική. Διαχειριστής μιας παλιάς, ξεχαρβαλωμένης πολυκατοικίας ο Περικλής. Διαχειριστής στη θέση της μάνας του. Το αμάρτημα της μητρός του. Αμαρτίες γονέων παιδεύουσιν τέκνα. Η παλιά Ελλάδα παραδίδει τη σκυτάλη στην καινούργια. Επί της ουσίας τίποτα δεν έχει αλλάξει. Χαλασμένες οι αποχετεύσεις. Τα λύματα να τρέχουν από το ρετιρέ μέχρι το υπόγειο. Τα καζανάκια σκουριασμένα. Η πολυκατοικία, η Αθήνα, η Ελλάδα να κολυμπάει στα σκατά. Έτσι ακριβώς. Ο διαχειριστής, ο κυβερνήτης, παρέα με έναν γέροντα, τον κυρ Ισίδωρο (Κώστας Βουτσάς), τον υδραυλικό, να μπαλώνουν τις σωλήνες και τα φρεάτια. Με ψευτοδιορθώσεις η Αλλαγή. Όλα του ποδαριού. Και στο μεταξύ αμέτοχοι οι ιδιοκτήτες της πολυκατοικίας. Ο καθένας στον κόσμο του. Στο πρόβλημά του. Και τα χρέη να πνίγουν τον διαχειριστή. Χρέη από τη μάνα του. Χρέη από τον προηγούμενο διαχειριστή.

Προσωρινή λύση, λουλούδια στην αυλή.

Έτσι ο Περικλής ανακα- λύπτει το φυτώριο, την φύση, τον έρωτα. Μισός από εδώ, μισός από εκεί. Από εδώ η ξεχαρβαλωμένη σχέση με τη γυναίκα του. Από εκεί η κηπουρός, το πάθος και η αλλαγή. Η συνήθεια προς τα πίσω. Ο έρωτας μπροστά. Τραμπαλίζεται. Μπορεί όμως ο επαναστάτης να προκύψει από έναν διαχειριστή;

Εντελώς οικιακής αισθητικής. Όλα εντός της πολυκατοικίας του. Στο διαμέρισμά του. Ο ίδιος πρωταγωνιστής. Αυθεντικός στις εσωτερικές σκηνές. Αμήχανος και αταίριαστος στις εξωτερικές, στο φυτώριο με την κοπελιά. Τα παιδιά του Περικλή, παιδιά και του διαχειριστή. Η Βαγγελιώ Ανδρεαδάκη, η γυναίκα του, γυναίκα και του διαχειριστή. Είπαμε όλα οικιακής κοπής. Εύχρηστα, δικά του, χειροποίητα. Γι΄ αυτό τόσο ευέλικτος και τόσο οικείος. Γι΄ αυτό τόσο ανθρώπινος, τόσο αληθινός και τόσο κοντινός. Το πρώτο μέρος καλύτερο από το δεύτερο. Όμως ο Κώστας Βουτσάς ανώτερος όλων. Πάντα μέσα στον ρόλο του. Περιμένω να τον δω σε μια ταινία που θα είναι γραμμένη και σκηνοθετημένη πάνω του. Να εκτιναχθεί και να αναμοχλεύσει τις εφεδρείες του. Ένα από τα σπουδαιότερα ερμηνευτικά «εργαλεία» από συστάσεως ελληνικού κινηματογράφου!

«Ο διαχειριστής»

Χαμηλόφωνο, οικείο, γνώριμο Ξεχαρβαλωμένη η πολυκατοικία Αμέτοχοι οι ένοικοι Η διαχείριση σκοτώνει την αλλαγή

ΒΑΘΜΟΙ=5

(μισή ζωή)