Το βράδυ της 9ης Νοεμβρίου 1989 ο Γκερντ Πόπε ήταν στο σπίτι τού ακτιβιστή της αντιπολίτευσης Έρχαρτ Νόιμπερτ, είχαν συνάντηση με έναν Γάλλο πολιτικό. «Από το παράθυρο στον κεντρικό δρόμο είδα τις ουρές με τα Τράμπαντ», θυμάται. «Τελειωμό δεν είχαν. Από την τηλεόραση μάθαμε ότι όλοι πήγαιναν προς τα σύνορα. Βγήκαμε αμέσως έξω. Το ίδιο βράδυ πέρασα στο Δυτικό Βερολίνο. Πρώτη φορά ύστερα από 28 χρόνια, πέρασα τη νύχτα περπατώντας στο Δυτικό Βερολίνο. Προσπάθησα να βρω κάποιους από τους φίλους μου, αλλά ήταν ήδη καθ΄ οδόν προς το Ανατολικό Βερολίνο». Εκείνο το βράδυ δεν συναντήθηκαν.
Αλλά το Τείχος είχε ανοίξει.

O Γκερτ Πόπε ήταν μόλις 20 χρονών, όταν το Τείχος από μπετόν και συρματόπλεγμα χώρισε το Βερολίνο. Ήταν το έναυσμα για να βρεθεί απέναντι στο κομμουνιστικό καθεστώς. Αργότερα ήρθαν οι επαφές του φοιτητή φυσικής με καλλιτέχνες και διανοούμενους, όπως ο Βολφ Μπίρμαν και ο Ρόμπερτ Χάβεμαν, μορφή- σύμβολο της αντίστασης στη Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία (ΓΛΔ). Αλλά στην κηδεία του Χάβεμαν το 1982 δεν ήταν. Τον είχε συλλάβει η Στάζι και τον ανέκρινε μόνο και μόνο για να τον κρατήσει μακριά.

«Σ΄ ένα δικτατορικό καθεστώς πρέπει πάντα να υπολογίζεις και τις συνέπειες», λέει ο Πόπε. Παράδειγμα, η επιστολή που έστειλε στον ηγέτη της ΓΛΔ Έριχ Χόνεκερ διαμαρτυρόμενος για την απέλαση του Βολφ Μπίρμαν, το 1976. Η απάντηση ήταν να μην μπορεί έκτοτε να ασκήσει το επάγγελμα του μηχανικού. Για να ζήσει την οικογένειά του επί εφτά χρόνια συντηρούσε πισίνες.

Το ημερολόγιο. Η Στάζι (Υπηρεσία Κρατικής Ασφαλείας) δεν τον άφησε από τα μάτια της. 44 πράκτορες διέθεσε για την παρακολούθησή του. «Με τον καιρό αποκτάς μια σίγουρη ματιά και τους ξεχωρίζεις στο λεωφορείο, στον δρόμο, στη δουλειά», λέει ο Γκερντ Πόπε. Ήξερε ότι τον παρακολουθούν. Εκείνο που δεν μπορούσε να φανταστεί ήταν η διάσταση του υλικού που συγκέντρωσε με τα χρόνια γι΄ αυτόν η Στάζι. Ξεφύλλισε πάνω από 10.000 σελίδες, όταν άνοιξαν οι φάκελοι το 1992. «Απίθανες λεπτομέρειες, πόσοι και ποιοι ήταν στο σπίτι μου, ποια μέρα, ποιος ήρθε στα γενέθλιά μου ή στη λογοτεχνική βραδιά». Μέσα σ΄ αυτό το κλίμα μεγάλωσαν και τα παιδιά του, «διαφορετικά από τα άλλα». Όταν η Στάζι συνέλαβε την Ούλρικε Πόπε, το 1983, η κόρη του Γκριτ από τον πρώτο γάμο ήταν τεσσάρων και ο γιος του Γιόνας μόλις δύο χρονών. Τους έκρυψε και περίμενε να αποφυλακιστεί γρήγορα. Αποφυλακίστηκε σε έξι εβδομάδες και ύστερα από διεθνείς διαμαρτυρίες. Τα παιδιά απέκτησαν τις δικές τους εμπειρίες με τη Στάζι, έβρισκαν τα παιχνίδια τους άνω κάτω από έρευνες στο σπίτι ή έβλεπαν τον πράκτορα έξω από την πόρτα. Στη δεκαετία του ΄80 η ΓΛΔ ήθελε όλο και περισσότερο να δίνει την εικόνα ενός «κανονικού» κράτους, ο Χόνεκερ φιλοδοξούσε να προσκληθεί στις ΗΠΑ. Ήταν η εποχή που άλλαξε και η Στάζι τη στρατηγική της, ήταν πιο συγκρατημένη στις συλλήψεις. Αντ΄ αυτού έριχνε μεγαλύτερο βάρος στα «μέτρα υπονόμευσης». Το τελευταίο «πλάνο υπονόμευσης» για την οικογένεια Πόπε σχεδίασε ο υπολοχαγός της Στάζι Τσένχεν στις 24 Φεβρουαρίου 1987. Το σχέδιο έξι σημείων προέβλεπε από την «ενίσχυση των υπαρχουσών προθέσεων της Ούλρικε να χωρίσει τον Γκερντ Πόπε», μέχρι επαφές της Στάζι με τη διεύθυνση του σχολείου για «στοχευμένη μακροπρόθεσμα σοσιαλιστική εκπαίδευση» του γιου του, Γιόνας. Η μέθοδος της «υπονόμευσης» εφαρμοζόταν και για τις τις οργανώσεις της αντιπολίτευσης. Η πρώτη αντικαθεστωτική κίνηση της ΓΛΔ Πρωτοβουλία Ειρήνη και Ανθρώπινα Δικαιώματα (ΙFΜ) ιδρύθηκε το 1985. Ο Γκερντ Πόπε ήταν ιδρυτικό μέλος μαζί με την Μπέρμπελ Μπόλεϊ, τον Βόλφγκανγκ Τέμπλιν κ.ά. «Φτάσαμε κάποια στιγμή στο σημείο να έχουμε έξι πράκτορες της Στάζι σε μια ομάδα 20 ατόμων», λέει. «Το δίλημμα ήταν ή να ανοιχτούμε, γνωρίζοντας ότι θα βάλουμε και τη Στάζι στα σπίτια μας, ή θα λειτουργήσουμε εντελώς συνωμοτικά, αλλά χωρίς τον παραμικρό αντίκτυπο στην κοινωνία». Επέλεξαν το άνοιγμα στην κοινωνία. Κράτησαν «με γράμματα που έφταναν μέσω Λονδίνου στην Πράγα» τις επαφές με αντιφρονούντες σε άλλες σοσιαλιστικές χώρες. Χωρίς αυτές δεν θα ήταν δυνατή η ειρηνική επανάσταση του ΄89 και η πτώση του Τείχους.

Μετά την ενοποίηση ο Γκερντ Πόπε έγινε βουλευτής των Πρασίνων, το 1998 χρημάτισε εντεταλμένος του υπουργείου Εξωτερικών για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Συνοδοιπόροι εκείνης της εποχής συναντιούνται συχνά, συζητούν τα σημερινά προβλήματα, τι δεν πήγε καλά με την ενοποίηση, όπως ένα νέο σύνταγμα για να ταυτιστούν ευκολότερα και οι Ανατολικογερμανοί με την ενωμένη Γερμανία. Αλλά για τη ΓΛΔ, μόνο νοσταλγία δεν υπάρχει, λέει ο Γκερντ Πόπε. «Αυτό θα ήταν το τελευταίο».

Το ανέκδοτο

Ένα από τα πιο συνηθισμένα ανέκδοτα που κυκλοφορούσε στους αντικαθεστωτικούς κύκλους της ΓΛΔ λίγο πριν πέσει το Τείχος ήταν η δήλωση του υπουργού Κρατικής Ασφαλείας (Στάζι), Έριχ Μίλκε στη Λαϊκή Εθνοσυνέλευση: «Αγαπώ τους ανθρώπους, όλους τους ανθρώπους». Τόσο που δεν άφησε κανέναν χωρίς φάκελο στη Στάζι.

Τα τούνελ του Τείχους

Στον «φάκελο των τούνελ» της Στάζι καταγράφηκαν 200 απόπειρες Ανατολικογερμανών να δραπετεύσουν σκάβοντας τούνελ κάτω από το Τείχος. Επιτυχείς υπήρξαν μόνο οι 19. Ο Ντίτερ Χέτγκερ και ο φίλος του Ζίγκφριντ Νόφκε ήταν από εκείνους που δεν τα κατάφεραν. Για να βοηθήσουν τις οικογένειές τους να δραπετεύσουν έσκαψαν ένα τούνελ 35 μέτρων που θα έφθανε το Κρόιτσμπεργκ. Στις 28 Ιουνίου 1962 βγήκαν στο υπόγειο ενός σπιτιού στο Ανατολικό Βερολίνο πιστεύοντας ότι είναι στον στόχο τους. Εκεί τους περίμεναν στρατιώτες της Γερμανικής Λαοκρατικής Δημοκρατίας που άνοιξαν αμέσως πυρ. Ο Νόφκε σκοτώθηκε, ο Χέτγκερ τραυματίστηκε σοβαρά και εξαφανίστηκε για χρόνια στις φυλακές της Στάζι, Μπάουτσεν ΙΙ. Τους είχε προδώσει ένας πληροφοριοδότης της Στάζι που είχε προσφερθεί εθελοντικά να βοηθήσει στην κατασκευή του τούνελ.