Εκατό και περισσότερα χρόνια μετά την πρώτη έκδοσή της ανατυπώθηκε, στη δεκαετία του 1970 από τις εκδόσεις του Βιβλιοπωλείου Διονυσίου Νότη Καραβία, η διαχρονική μονογραφία «Οι Καταλανοί εν τη Ανατολή» του Επαμεινώνδα Σταματιάδη, «Ιππότου του Βασιλικού Τάγματος του Σωτήρος και Εταίρου διαφόρων Σοφών Εταιρειών». Η παρουσίαση του βιβλίου αυτού σήμερα δεν πρέπει να ξαφνιάζει γιατί τα συνεχή γεγονότα που στρέφονται γύρω από την ανεξαρτησία της Καταλωνίας απασχολούν και θα μας απασχολούν επί πολλά χρόνια. Συμμερίζομαι την άποψη, πως πιθανή ανεξαρτησία της Καταλωνίας θα τινάξει στον αέρα την ΕΕ.
 Την ύπαρξη του βιβλίου αυτού πληροφορήθηκα από την αρθρογραφία του συγγραφέα Γιώργου Σκαμπαρδώνη στα «ΝΕΑ του Σαββατοκύριακου». Πρόκειται για ένα ωφέλιμο κείμενο, που αναφέρεται σε ένα από τα πολλά κεφάλαια της περιόδου της Φραγκοκρατίας στην Ελλάδα, η οποία άρχισε το 1204 με την εξ εφόδου κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους της Δ" Σταυροφορίας και τέλειωσε με την κατάκτηση του ελλαδικού χώρου από τους Οθωμανούς Τούρκους στα μισά του 15ου αιώνα. 
Θεαματική πορεία
Το πόνημα ξεκινά με το χρονικό της ίδρυσης της Μεγάλης Καταλανικής Κομπανίας, ή Καταλανικής Εταιρείας, ενός μισθοφορικού σώματος εξαιρετικών πολεμιστών από τις νότιες επαρχίες της Ισπανίας, που έδρασε τον 13ο και τον 14ο αιώνα στη Σικελία, στις χώρες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και στις φραγκοκρατούμενες περιοχές της Ελλάδας. Η πορεία της υπήρξε τόσο θεαματική που έδωσε έμπνευση για δύο λογοτεχνικά αριστουργήματα, το «Χρονικόν» του Ραϋμόνδου Μουντάνερ και την «Εκστρατεία των Καταλανών και Αραγωνέζων κατά Τούρκων και Ελλήνων» του Φρανθίσκο ντε Μονκάδα, έργα που κρίθηκαν δικαίως άξια να τοποθετηθούν στην βιβλιοθήκη των κλασσικών ισπανών συγγραφέων (William Miller, «Η Φραγκοκρατία στην Ελλάδα», 1204-1566, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1990, σελ. 266.)
Η Καταλανική Εταιρεία ιδρύθηκε από τον Ρογήρο Ντε Φλορ (Ρογήρο τον Ανθηρό), έναν από τους πιο πετυχημένους επαγγελματίες στρατιώτες της εποχής του. Ο πατέρας του είχε χάσει τη ζωή και την περιουσία του στην μάχη του Ταλιακότσο (1268), πολεμώντας στο πλευρό του τελευταίου γερμανού ηγεμόνα της Σικελίας Κόνραντ Χοχενστάουφεν και ο ορφανός Ρογήρος ανδρώθηκε στις γαλέρες της Μεσογείου. «Ο παις Ρογήρος, λέγει ο εκ Καταλωνίας χρονογράφος Ραϋμόνδος Μουντάνερ, κατέστη ναυτίλος εμπειρότατος. Αξιοθαύμαστος ήτο η επιτηδειότης μεθ" ης ανέβαινεν εις τους ιστούς και εξετέλει τους διαφόρους χειρισμούς» (Επαμεινώνδας Σταματιάδης, σελ. 7). 
Διαβόητη σκληρότητα
Με βάση τους ισπανούς μισθοφόρους Αλμογάβαρους, διάσημους για την πολεμική ικανότητά τους και διαβόητους για την σκληρότητά τους, ο Ρογήρος συγκρότησε ένα εξαιρετικά αξιόμαχο στρατιωτικό σώμα και το διέθεσε στην πολεμική αγορά της εποχής για μισθοφορική εκμετάλλευση. 
Στην αρχή προσέφερε τις υπηρεσίες του στον βασιλιά της Σικελίας Φρειδερίκο Β" της Αραγώνας, που ήταν σε πόλεμο με τον δούκα της Καλαβρίας Ροβέρτο, γιο του βασιλέα της Νεάπολης Καρόλου Β" των Ανζού. Μετά την ειρήνη της Καλταμπελότα (31 Αυγούστου 1302), η Καταλανική Εταιρεία μίσθωσε τις υπηρεσίες της στον αυτοκράτορα του Βυζαντίου Ανδρόνικο Β" Παλαιολόγο και το καλοκαίρι του 1303 απέπλευσε για τη Μικρά Ασία όπου οι Αλμογάβαροι απέδειξαν για μια ακόμη φορά τις πολεμικές τους ικανότητες, νικώντας τους Τούρκους, όπου κι αν τους απάντησαν. Ομως οι σχέσεις της Εταιρίας με το Βυζάντιο γρήγορα χάλασαν και ο θρυλικός αρχηγός της Ρογήρος ντε Φλορ δολοφονήθηκε τον Απρίλιο του 1305 στο στρατόπεδο του Μιχαήλ Θ" Παλαιολόγου στην Καλλίπολη (William Miller, ό.π., σελ. 269). Η θέση των Καταλανών έγινε δύσκολη. Από τις θάλασσες,  όπου είχαν δείξει την πολεμική τους ικανότητα και το αήττητο πνεύμα τους είχαν πια ξεκόψει. Γέφυρες με την πατρίδα τους τη Βαρκελώνη ή έστω με τη Σικελία δεν μπορούσαν πια να στήσουν. Ετσι, με αρχηγούς αρχικά τον Βερεγκάριο ντ" Εστέντσα και στη συνέχεια τον Βερεγκάριο Ροκαφόρτε, άρχισαν να κατεβαίνουν την ελληνική χερσόνησο νικώντας, κατακτώντας, καταστρέφοντας και λαφυραγωγώντας. Φθάνοντας όμως στη Θεσσαλία οι ήχοι των βημάτων τους συνδυάστηκαν με τους υπόκωφους ήχους της μοίρας του Φραγκικού Δουκάτου των Αθηνών. Ο νέος Δούκας των Αθηνών Βάλτερ ντε Μπριέν (Βαλθέριος Βριέννιος), γνήσιος απόγονος της τυχοδιωκτικής οικογένειας των Μπριέν, που τ" όνομά της ήταν φημισμένο σε όλα τα βασίλεια της Δύσης, νόμισε ότι μπορούσε να τους χρησιμοποιήσει ως μισθοφόρους για να πραγματοποιήσει μεγάλα σχέδια εις βάρος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ομως ήρθε σε σύγκρουση μαζί τους και την άνοιξη του 1311 στη μοιραία μάχη του Ορχομενού ή Κηφισού (William Miller, ό.π., σελ. 280 – 285), τα τενάγη της Κωπαΐδας ενταφίασαν τον ίδιο, τους γενναίους ιππότες του και το γαλλικό Δουκάτο των Αθηνών. Ετσι έληξε τραγικά αλλά ηρωικά η κυριαρχία των Φράγκων στην Αθήνα (Παναγιώτης Κανελλόπουλος, «Γεννήθηκα το 1402», Αθήνα 1967, σελ.158-159).
Τα λάφυρα
Και όπως συνεχίζει ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, «η ιστορία όταν θέλει κάνει τα πιο περίεργα πράγματα. Οι Καταλανοί, που μετά τη δολοφονία του Ρογήρου είχαν μείνει ακέφαλοι, έδειξαν ότι χωρίς να έχουν κεφαλή, είχαν μυαλό. Αφού πήραν τα κάστρα και τις χήρες των γενναίων φράγκων ιπποτών, που είχαν σκοτωθεί στη μάχη, λάφυρα στα στιβαρά τους χέρια» (ό.π., σελ. 158), προσέφεραν την ηγεσία τους σ" έναν από τους ηττημένους ιππότες, τον Ρογήρο Ντε Λορ και, όταν αυτός μετά από λίγα χρόνια αποσύρθηκε στο κάστρο του στα Σάλωνα (Αμφισσα), ζήτησαν της προστασία του βασιλιά της Σικελίας Φρειδερίκου της Αραγώνας. Το Δουκάτο των Αθηνών υπάχθηκε στην επικυριαρχία του οίκου της Αραγώνας αλλά σαν «Republica autonoma de soldados».
Οι Καταλανοί πολιτεύτηκαν με ωριμότητα και σύνεση και ίδρυσαν στην πατρίδα του Σόλωνα και του Περικλή ένα κράτος που διήρκεσε για εκατό περίπου χρόνια. Οχι μόνο σταθεροποίησαν τη θέση τους στην Αττική και τη Βοιωτία αλλά πρόσθεσαν στις κτήσεις τους το Δουκάτο της Νέας Πάτρας, τα Σάλωνα (Αμφισσα), την Κάρυστο και την Αίγινα. (William Miller, ό.π., σελ. 326 – 327). Βέβαια, το Δουκάτο των Αθηνών δεν ήταν η μόνη κατάκτηση των Καταλανών. Στην ηγεμονία τους είχαν υποταχθεί οι Βαλεαρίδες Νήσοι, η Κορσική, η Σικελία και  η Σαρδηνία. 
Ισχυροί δεσμοί
Οι τραπεζίτες της Φλωρεντίας και η Μονή Βατοπεδίου
Το τέλος για το Καταλανικό Δουκάτο άρχισε το 1380, όταν η μισθοφορική Κομπανία των Ναβαραίων κατέλαβε τις βόρειες κτήσεις του Δουκάτου. Στις 2 Μαΐου του 1388, η Ακρόπολη μαζί με Δουκάτο των Αθηνών έπεσαν στα χέρια του Δούκα της Κορίνθου Νέριου Α" Ατσαγιόλι και παρέμειναν στην εξουσία της οικογένειας των τραπεζιτών της Φλωρεντίας μέχρι την κατάκτησή τους από τους Τούρκους το 1458. H συγκεκριμένη ιστορική περίοδος χαρακτηρίζεται από τους έλληνες ιστορικούς ως ακόμη μια κατάκτηση του ελλαδικού χώρου από ξένους επικυριάρχους. Οι σημερινοί Καταλανοί όμως έχουν ισχυρούς δεσμούς με τον ελλαδικό χώρο. Είναι χαρακτηριστική η χρηματοδότηση από την κυβέρνηση της Καταλωνίας της αποκατάστασης ενός ιστορικού κτίσματος του 16ου αιώνα στο μοναστήρι του Βατοπεδίου του Αγίου Ορους, που ολοκληρώθηκε το 2005, ως ένδειξη φιλίας μεταξύ των δύο λαών. 
Σε κάθε περίπτωση, η περί Καταλανών μονογραφία του Επαμεινώνδα Σταματιάδη αποτελεί  ένα δύσκολο ταξίδι στο χρόνο, που όμως όσοι αποφασίσουν να το κάνουν μπορεί να κουραστούν, αλλά δεν θα απογοητευθούν.

Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης
Οι Καταλάνοι εν τη Ανατολή
Οις προσετέθη και ανέκδοτός τις χρονολογία των Αθηνών
Αναστατικές Εκδόσεις Διονύση Καραβία, 2002, Σελ. 356
Τιμή: 16 ευρώ